ستاد امر به معروف و نهی از منکر

تعداد بازدید : ۱۰۷
کد خبر: ۱۸۶۶۰
تاریخ انتشار : ۲۶ آبان ۱۳۹۹ - ۱۳:۱۱
یادداشت؛
رساله حقوق امام سجاد‌(ع) انواع دسته‌بندی‌شده‎ای از حق و مسئولیت‌های عام اجتماعی را برشمرده که می‌توان آن‌ها را جامع‌ترین بسته حقوق اجتماعی دینی دانست، بسته‌ای جامع که می‌توان مهم‌ترین محورش را تأکید بر فریضه امر به معروف و نهی از منکر دانست.

به گزارش اداره کل روابط عمومی و امور بین‌الملل ستاد امر به معروف و نهی از منکر کشور، محبوبه شریف حسینی پژوهشگر علوم اجتماعی در شماره ۲۹ ماهنامه «فرهنگ امروز» و در پرونده «مسئولیت اجتماعی؛ از مفهوم تا ضد مفهوم» طی یادداشتی تقریر اندیشه سیاسی شیعه از مفهوم مسئولیت اجتماعی را بازخوانی کرده است. وی در این یادداشت ضمن بررسی خاستگاه مفهوم «مسئولیت اجتماعی» به تبیین جایگاه آن در رساله حقوق امام سجاد(ع) پرداخته است.

متن کامل این یادداشت به شرح ذیل است:

 

یکم؛ خاستگاه مسئولیت اجتماعی

 

مفهوم مسئولیت اجتماعی، در اصل یکی از مفاهیمی است که برای نخستین بار در حوزه اخلاق کسب‌وکار مطرح شد. مفهومی که به نقش شرکت‌ها در حوزه اجتماعی مربوط شده و ریشه در امر اجتماعی دارد. Social Responsibility یا مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها یا مسئولیت اجتماعی سازمان‌‌ها ازجمله نخستین جستارهای مرتبط با اخلاق کسب‌وکار و در سالیان اخیر مرتبط با مفهوم دولت یا مردم در عرصه جامعه‌شناسی است که به نقش این کنشگران در حوزه اجتماع می‌‌پردازد. مسئولیت اجتماعی فارغ از آن مفهومی که در اخلاق کسب‌وکار یا جامعه‌شناسی به کار می‌بریم، مجموعه وظایف و تعهداتی است که کنشگر باید در جهت حفظ، مراقبت و کمک به جامعه‌‌ای که در آن فعالیت می‌کند انجام دهد. این مسئولیت‌پذیری گاهی فراتر از نفع کنشگران رفته و حتی فراتر از آن چیزی می‌رود که در متن قانون مورد اشاره قرار گرفته است؛ ازاین‌حیث برخی اندیشمندان علوم اجتماعی، مسئولیت اجتماعی را امری فراتر از قانون می‌پندارند. البته این فراقانونی بودن به معنای آنارشی نیست، بلکه جنبه جامعیت و توجه به تفاوت‌ها، منافع مغفول و مواردی شبیه به این را شامل می‌شود.

 

کنشگران در هر نقش و جایگاهی از اجتماع که باشند، صاحبان حقوق، نقوش و وظایفی هستند که ذیل عنوان مسئولیت اجتماعی می‌گنجد. ازاین‌حیث، توجه هم‌زمان به این حقوق و نقوش منجر به تشکیل دیدگاهی می‌شود که از یک سو برای آن‌ها وظایفی در نظر داشته و از سوی دیگر نیز منافعشان را از صاحبان نقوش مقابل مطالبه می‌کند.

 

مطالبه از سازمان‌ها برای مسئولانه عمل کردن در قبال جامعه موضوعی است که در دهه‌های پایانی قرن بیستم شدت گرفته و منجر به این شده که مفهومی به نام مسئولیت اجتماعی سازمان‌ها یا CSR در دنیای مدیریت ظهور پیدا کند. CSR در یک تعریف ساده یعنی اینکه سازمان‌‌ها در مقابل جامعه‌ای که در آن فعالیت می‌کنند مسئول هستند؛ چراکه از منابع انسانی، طبیعی و اقتصادی آن استفاده می‌کنند. این مسئولیت جامع تا حد زیادی برخلاف آن چیزی است که پیش از این وجود داشت. تا قبل از پررنگ شدن مفهوم مطالبه، اندیشمندان مدیریت و علوم اجتماعی بر این باور بودند که کنشگران تنها در برابر سهام‌دارانشان مسئول هستند؛ اما از این دوره بود که نقش و مسئولیت کنشگران در برابر اجتماع مشخص شده و منافع دیگران نیز در صدر توجه قرار داده شد.

 

اهالی کسب‌وکار، مدیران و صاحبان حرفه‌ها بر این باورند که مهم‌ترین مصداق مسئولیت اجتماعی یا CSR، فعالیت‌های خیرخواهانه یا عام‌المنفعه‌ای است که کنشگران در عرصه اجتماع انجام می‌دهند. آن‌ها مسئولیت خود در این زمینه را در نظر گرفتن خدمات اجتماعی و رفع معضلات اجتماعی دانسته و برای رفع این معضلات تحت عنوان کمپین‌های مختلفی تلاش می‌کنند. اخلاق مهم‌ترین حلقه وصل قطعات این پازل به‌حساب آمده و در واقع عملکرد کنشگران تا حدودی ناشی از یک بایسته اخلاقی به‌حساب می‌آید؛ این در حالیست که ورود مفهوم مسئولیت اجتماعی به جامعه‌شناسی و پیوند آن با واقعیت‌های اجتماعی منجر به تصحیح این رویکرد شد. مبتنی بر این دیدگاه، کنشگران در تمام سطوح خرد یا کلان، موظف به ایفای نقش خود در عرصه مسئولیت اجتماعی هستند و هیچ‌یک از نقش‌آفرینی‌ها از سر لطف، تمایل یا در چارچوب یک اقدام خیرخواهانه به‌حساب نمی‌آید. این زاویه نگاه وقتی پررنگ‌تر می‌شود که آموزه‌های دینی در کنارش قرار می‌گیرد.

 

 در ادامه این نوشتار، جایگاه مفهوم مسئولیت اجتماعی در این چارچوب‌ها و متون را مورد بررسی دقیق‌تر قرار می‌دهیم.

 

دوم؛ «کُلّکُم مسئول»

 

مبتنی بر آنچه در نخستین بند این نوشتار به آن اشاره شد و همچنین آنچه در دانش مدیریت یا سیاست‌گذاری خوانده‌ایم، سازمان، ابزاری جهت خدمت به اجتماع است؛ ازاین‌رو، تبیین وظایف و مسئولیت‌‌های آن در قبال اجتماع امری ضروری است. همچنین تکالیف، حقوق و انتظاراتی که اعضای یک جامعه در برابر این سازمان دارند، بخش دیگر مسئولیت‌هایی است که به عهده آن‌هاست. در این میان می‌توان بر مفهومی به نام تعامل تأکید کرد، مفهومی که در بخش مشترک این دو قسم مسئولیت قرار گرفته و ایجاد حوزه‌ای به نام مسئولیت اجتماعی و منتج به تبیین ابعاد آن شده است؛ تلاشی به‌منظور تبیین این وظایف، حقوق و مسئولیت‌ها که در حیطه اختیارات علوم انسانی و مدیریت از یک سو و البته جهان‌بینی هر جامعه است؛ چنان‌که متون دینی یا ایدئولوژیک در هر سرزمین و چارچوب، زاویه نگاه خاص خود به این مفهوم را دارند و بر اساس همین نگاه است که قرائت‌های متعددی از مسئولیت‎ورزی اجتماعی شکل گرفته است.

 

مفهوم مسئولیت اجتماعی در غرب با تغییر مبانی فلسفی و دیدگاه دانشمندان نسبت به سازمان و محیط آن تحولاتی داشته است. مسئولیت اجتماعی سازمان در بستر اندیشه غرب و متناسب با نیازهای جامعه غربی شکل گرفته و در قرن اخیر موضوع گفت‌وگو و تضارب آرای دانشمندان علم مدیریت(پس از آن در دهه‎های اخیر) علوم اجتماعی قرار گرفته است. متأسفانه این موضوع در بین دانشمندان مدیریت اسلامی و جامعه‎شناسان دینی با استقبال کمی مواجه شده و هرچند بنیان استواری در نصوص دینی دارد، اما به برخی موارد یا مصادیق محدود مانده و سخن زیادی از آن گفته یا نوشته نشده است. اهمیت مسئولیت اجتماعی یک اصل اساسی و عمومی در اندیشه اسلامی است که قابلیت اطلاق بر روابط مختلف جاری در میان نهادها و ساختارهای سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و ... را دارد. رابطه مردم و حکومت مهم‌ترین مصداق این مسئولیت دوجانبه به‌حساب می‌آید و در متون دینی نیز تأکید زیادی بر آن شده است، اما مسئولیت اجتماعی در هر جای اجتماع دینی دیده و مورد تأکید واقع شده است. یکی از مهم‌ترین منابعی شیعی که در این راستا می‌توان به آن اشاره کرد، رساله حقوق امام سجاد(ع) است.

 

مسئله حق یکی از مهم‌ترین مسائلی است که بعد از دوره مدرن بیشترین سهم مطالبه‌گری افراد در هر اجتماع را به خود اختصاص داده است. حقوق منشأ نهضت‌ها و جریان‌های بزرگی در چند قرن اخیر شده‌اند که در این نوشتار مجال اشاره به آن‌ها نیست، اما نکته مهمی که باید به آن اشاره کرد، مسئله مسئولیت یا تکلیف ناشی از حق است، مسئولیتی که امروز مورد غفلت جامعه عمومی و نخبگان ما قرار گرفته و به آن جایگاهی درخور همانند حق داده نمی‌شود و این در حالیست که بخش عظیمی از حقوق در گرو ادای این تکالیف و مسئولیت‌هاست! مسئولیت‌هایی که پیوندی نزدیک و عمیق با حقوق دارند، منشأ اثرات مهم در زندگی اجتماعی یا شخصی بوده و نتایج مهمی را برای مطالبه‌گران به همراه می‌آورند. مردم نیز هرگز آن را به‌عنوان حقی که باید از مسئولان خود مطالبه کنند، مورد توجه قرار نمی‌دهند، پس از طلب چنین مسئولیت‌ها و حقوقی غفلت ورزیده، ناچار در دام محرومیت‌ها قرار می‌گیرند.

 

 رساله حقوق امام سجاد(ع) انواع دسته‌بندی‌شده‎ای از حق و مسئولیت‌های عام اجتماعی را برشمرده که مراعات آن بر انسان لازم است؛ حقوق و مسئولیت‌هایی که می‌توان آن‌ها را در سه دسته کلی جای داد. این سه دسته کلی را که در احصاء امام به پنجاه حق می‌رسد، می‌توان جامع‌ترین بسته حقوق اجتماعی دینی دانست، بسته‌ای جامع که می‌توان مهم‌ترین محورش را تأکید بر فریضه امر به معروف و نهی از منکر دانست.

 

 امام سجاد(ع) اهمیت مسئولیت اجتماعی را از طریق روایتی در مورد ترک فریضه امر به معروف و نهی از منکر بیان می‌کنند. ایشان درباره کنار گذاشتن نهی از منکرات و امر به معروف‌ها می‎فرمایند: «ترک‌کننده امر به معروف و نهی از منکر مانند کسی است که کتاب خدا را پشت سر انداخته است، مگر اینکه نهایت پرهیزگاری را بورزد. پرسیدند: حق پرهیزگاری چگونه است؟ فرمودند: از ستم‌پیشه‌ای بترسد که مبادا بر او ظلم مفرط کند و یا بترسد از آنکه خود طغیان کند.[1]» امام در روایت دیگری بر تبعات و پیامدهای اجتماعی ترک این فریضه اجتماعی و سیاسی تأکید کرده و می‌فرمایند: «گناهانی که بلا را نازل می‌کنند، یاری نکردن غم‌دیده، ترک یاری مظلوم و ضایع کردن امر به معروف و نهی از منکر است.[2]»
پس اصل اساسی در تبیین و توضیح آنچه تحت عنوان حقوق یا مسئولیت اجتماعی شیعیان در رساله حقوق امام سجاد (ع) آمده، امر به معروف و نهی از منکر است؛ حق یا مسئولیتی که از ابتدای رسالت تا سال‌های امامت و غیبت، در جامعه اسلامی مشترک بوده و امام تأکید فراوانی بر پیگیری عمومی این دستور داشته‌اند.

 

امام در برابر هدایت مردم مسئولیت دارد و این ویژگی به فلسفه جعل امامت برمی‌گردد. این ویژگی موجب می‌‌شود امام نسبت به هرآنچه به هدایت و گمراهی شهروندان مربوط می‌شود، مسئولیت داشته باشد. قابل توجه این است که از یک سو خداوند آنان را برای هدایت فرستاده و در مقابل مقام امامت و به میزان این مقام، نزد خداوند مسئولیت دارند و ازاین‌جهت هم که هدایت حق شهروندان است، آنان در مقابل این حق مردم نیز مسئول هستند؛ بنابراین مسئولیت آنان هم نسبت به حق‌الله و هم نسبت به حق‌الناس است، مسئولیت، حق و نقشی که همواره در بستر زمان جاری بوده و همه شئون از جوامع در مشمول شده است. هرچند ماهیت این مسئولیت‌ها و سرچشمه آن‌ها در ادوار گوناگون تاریخی متفاوت باشد، اما جنس، حدود و نتیجه این حق‌پذیری و مسئولیت‌ورزی تا حدود زیادی یک‌سان است. حضرت نیز در توصیف حقوق این دسته اولویت ویژه‌ای قائل شده و با این تقدم، نقش مهم این رابطه دوسویه میان مردم و حاکم را مورد تأکید قرار داده‌اند.

 

سوم؛ حق سؤال!

 

در عنوان رساله حقوق امام سجاد(ع)، آنجا که حضرت فهرست‌ انواع حقوق را مطرح می‌کنند، یک سنجه مقدماتی برای نظام‎مند کردن این حقوق مطرح می‌کنند. ایشان می‌فرمایند: «ثُم تُخرِج الحُقوق مِنکَ الی غَیرُک»، از این به بعد، حق از تو به دیگری تسری می‌کند و پای انسان یا انسان‌های دیگری هم به میان می‌آید، «مِنْ ذَوِي الْحُقُوقِ الْوَاجِبَةِ عَلَيْكَ»، کسانی که حق واجبی بر عهده‌ تو دارند ... «وَ أَوْجَبُهَا عَلَيْكَ حُقُوقُ أَئِمّتِكَ»، از بین این‌ها کسانی که حقشان جدی‌‌تر و استوار‌تر و محکم‌‌تر است، حقوق پیشوایان بر تو است.[3]

 

تعبیر سائس همان صاحب حقی است که امام به او اشاره کرده و وی را در شئون سیاست‌گذاری، مدیریت، برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری اجتماعی صاحب مسئولیت می‌دانند؛ سیاست‌گذار، مدیر و کسی که به نحوی در محیط زندگی ما مداخله دارد، صاحب حقوقی بر گُرده ماست که این حقوق به طور مستقیم منشأ مسئولیت اجتماعی هر عضوی از اجتماع به‌حساب می‌آید. البته نگاه دقیق و شکافنده امام در تبیین این حقوق در کنار روایات و منقولاتی که از دیگر ائمه و متون به ما رسیده، نشان از تعریف متفاوتی از حقوق ائمه و مدیران بر اعضای اجتماع دارد؛ حقوقی که در وهله اول، گام مهم و بلندی برای احیای نقوش، مسئولیت‌ها و حقوق مردم به‌حساب می‌آید. مبتنی بر همین زاویه نگاه است که امام سجاد، امیرالمؤمنین و امام حسین(ع) تأکید پررنگی برای فریضه امر به معروف و نهی از منکر حکام جامعه قائل هستند.

 

در فضای اندیشه اجتماعی شیعه، دو کفۀ‌ حق داریم. اصطلاحاً حقوق اجتماعی را حقوق متقابلی می‌دانیم که یک طرف آن، حق والی و رهبر و فرمانروا و مسئول و مدیر بر مردم و بر کسانی که تحت قدرت او قرار می‌گیرند و دوم، حقوق مردم بر سلطان و پیشوا و رهبر است؛ بخش‌هایی که به‌صورتی واضح از حق و مسئولیت مردم حمایت کرده و آن‌ها را در شئون مختلف از مشارکت تا نظارت، از تذکر تا همراهی و غیره، صاحب نقش و مسئولیت می‌داند. همین نکته یکی از ویژگی‌های فلسفه سیاسی شیعه است که در سیره و بیان دیگر پیشوایان دین نیز مطرح شده است.

 

 امیرالمؤمنین در تبیین وظایف حاکم اسلامی می‌‌فرمایند: «ای مردم، مرا بر شما حقی و شما را بر من حقی واجب شده است. حق شما بر من (حاکم) آن است که از خیرخواهی شما دریغ نورزم و بیت‌المال را بین شما عادلانه تقسیم کنم و شما را آموزش دهم تا بی‌سواد و نادان نباشید و شما را تربیت کنم تا راه و رسم زندگی را بدانید.[4]» ایشان در ادامه حقوق حاکم بر مردم را تبیین کرده و می‌فرمایند: «حق من بر عهده شما، وفا به بیعت و تعهد است. وَ النَّصیحَةُ فِی الْمَشْهَدِ وَ الْمَغیبِ؛ مردم باید حاکمان را در خلوت و عیان، پند و اندرز دهند، وَالاِجابَةُ حینَ أَدْعُوکُمْ؛ هنگامی که شما را به کاری فرامی‌خوانم، آن را بپذیرید، وَ الطَّاعَةُ حینَ آمُرُکُمْ؛ وقتی که به شما دستوری می‌دهم، از آن اطاعت کنید.[5]» این همان قرائت رسمی از مسئولیت اجتماعی مردم در برابر حکومت است که پیش از هر چیز بر اصل احقاق حقوق اجتماعی مردم و توجه به امر به معروف و نهی از منکر در عالی‌ترین سطح جامعه صحه می‌گذارد.

 

[1] حلیلة الاولیاء، ج ۳، ص ۱۴۰

[2] همان

[3] رساله حقوق امام سجاد (ع)

[4] نهج‌البلاغه، خطبه ۲۵

[5] نهج‌البلاغه، نامه 53

ارسال نظر
نام:
ایمیل:
* نظر:
ارتباط مردمی

نشانی پستی: تهران - خیابان پاسداران - خیابان نیستان سوم - خیابان صدف - انتهای خیابان شهید راستوان - نبش سه راه چیذری - ستاد امر به معروف و نهی از منکر کشور

 

کد پستی: 1945617713

 

تلفن پاسخگویی: 22561218 - 021

 

پست الکترونیکی ما به نشانی Info@Setad-abm.com بطور روزانه بازبینی می‌شود.

نام:
* ایمیل:
* گیرنده:
پیشخوان
دیدگاه
هفت فایده امر به معروف در کلام امام محمد باقر(علیه‌السلام)

هفت فایده امر به معروف در کلام امام محمد باقر(علیه‌السلام)

امام محمد باقر(علیه‌السلام) در سخنی ارزشمند هفت فایده فریضه امر به معروف و نهی از منکر را بیان فرموده‌اند.
سنت‌های غلط ازدواج از نگاه رهبر معظم انقلاب

سنت‌های غلط ازدواج از نگاه رهبر معظم انقلاب

گا‌هاً دیده می‌شود سنت‌هاى بسیار غلط در خصوص ازدواج جوانان وجود دارد که این‌ها واقعا مضر هستند و عرصه را برای تشکیل خانواده تنگ می‌نمایند و مانع ازدواج پسر‌ها و دختران جوان ما است؛ این سنت‌ها را باید عملاً نقض کرد.