امروز : سه شنبه, ۰۱ آبان ۱۳۹۷

    دوشنبه, 30 فروردين 1395

    رفتارشناسی امام رضا (علیه السلام) در امر به معروف و نهی از منکر

    این مورد را ارزیابی کنید
    (0 رای‌ها)

     

    دکترمحمد حسین توانایی

    تا امروز، آثار بسیاری در خصوص زندگی و شخصیت اخلاقی حضرت علی بن موسی الرضا (علیهما السلام) تدوین و ارائه گردیده و محققین و اهل نظر در این زمینه تلاش فراوانی نموده اند، اما نگاه موشکافانه و تخصصی در شئون مختلف زندگی آن امام همام، راهی است که تا بی نهایت بر پویندگان مسیر معرفت اهل بیت باز است و درختی است که در هر لحظه ثمره نوینی به دست می دهد.

     

    در فرهنگ تشیع یکی از مهم ترین شئون امامت، امر به معروف و نهی از منکر می باشد، که باعث برپایی دیگر فرائض، تحقق هدایت الهی و اصلاح جامعه می گردد و این شان در سیره حضرت رضا(علیه السلام) با توجه به دوران امامت آن امام بزرگوار متبلور است. در این مقاله سعی گردیده است تا با تحلیل فضای سیاسی- اجتماعی حاکم بر عصر امامت آن حضرت، اقدام به شناسایی شاخص های رفتاری ایشان در زمینه امر به معروف و نهی از منکر، در حوزه های هدایت فردی، تربیت اجتماعی ، اصلاحات سیاسی و فرهنگی و... نموده و با الهام از سیره آن امام رئوف، نکته هایی کاربردی و راهبردی در رابطه با این فریضه الهی ارائه گردد.

     

    مقدمه

    امر به معروف و نهی از منکر در آموزه های اسلامی از جمله مهم ترین فرائض می باشد که باعث برپایی دیگر فرائض می گردد. در فرهنگ تشیع، این فریضه الهی یکی از مهم ترین شئون امامت محسوب شده که با مطالعه زندگی ائمه معصومین (علیهم السلام) ، نقش این واجب دینی در سیره فردی و اجتماعی ایشان به وضوح دیده   می شود.

    در بین امامان(علیهم السلام) ، زندگانی با برکت حضرت رضا علیه السلام، به لحاظ شرایط اجتماعی و سیاسی حاکم بر آن عصر دارای وجوه قابل تاملی برای مطالعه و تحقیق در این زمینه می باشد. وجود فرقه ها و نحله ها، توجه حکومت وقت به نشر مطالب ضد دین، تکثر گرایی مذهبی، شبهات و مغالطه های وارد شده در دین و تزویر حاکمان عباسی و عوام فریبی ایشان از جمله مسائل مهم دوران حضرت رضا (علیه السلام)  می باشد. در این مقاله سعی گردیده است تا با نگاهی تحلیلی به این شرایط و مطالعه سیره و روایات مربوط به آن عصر، ویژگی ها و شاخصه های رفتاری حضرت رضا (علیه السلام)  را در مواجهه با منکرات اجتماعی و سیاسی آن دوران مورد بررسی قرار دهیم. همچنین کوشیده ایم، بر اساس اخبار رسیده از آن حضرت، نگرش کلی و برنامه عملی ایشان را در موضوع امر به معروف و نهی از منکر به طور خلاصه بیان نماییم. برای نیل به این مهم، مقاله ای که در ذیل ارائه خواهد شد، دارای بخش های زیر می باشد:

    •             تحلیل فضای سیاسی و اجتماعی دوران امامت حضرت رضا (علیه السلام)

    •             رفتارشناسی حضرت رضا (علیه السلام)  در زمینه امر به معروف و نهی از منکر

    •             شناسایی مراتب، انواع و شیوه های امر به معروف در رفتار امام رضا (علیه السلام)

    •             نتیجه گیری

    •             موضوعات پیشنهادی برای پژوهش های آینده

    تحلیل فضای سیاسی و اجتماعی دوران امامت حضرت رضا (علیه السلام)

    در مطالعه شاخص های رفتاری ائمه اطهار(علیهم السلام) ، شناخت عناصر سیاسی و اجتماعی عصر ایشان از ضرورت های غیر قابل انکار می باشد. چراکه شخصیت امامان شیعه (علیهم السلام) همواره در دو جنبه اجتماعی(به مثابه یک معلم و راهنما) و سیاسی (به عنوان چهره صاحب حق حکومت) تبلوری خاص داشته است و این دو وجهه دارای ارتباطی تنگاتنگ با سطح فرهنگی و شرایط اجتماعی جامعه و از طرف دیگر در رابطه ای مستقیم با شرایط سیاسی حاکم بر آن می باشند.

    دوران جوانی و حدود 10 سال از دوران پربرکت امامت حضرت در عصر هارون الرشید واقع گردید. در این دوران به علت احساس خطری که از جانب علویان به عنوان مهم ترین مخالفان دولت عباسی وجود داشت، فضای سیاسی و عرصه فعالیت برای امام موسی کاظم و امام رضا (علیهما السلام) ، تنگ و بر زندگی این امامان بزرگوار مراقبت شدیدی وجود داشت. البته پس از شهادت امام موسی بن جعفر (علیهما السلام)  قدری از این فشار ها کاسته شد. این کاهش فشارها در ظاهر امر، که از بیم خشم شیعیان پس از شهادت حضرت موسی بن جعفر(علیهما السلام)  صورت می گرفت، به معنای این نیست که دولت عباسی از نفوذ شیعیان غافل بوده باشد بلکه هارون پس از اعلام جانشینی امین و مامون و به شهادت رساندن امام هفتم، به سرکوب قیام هایی که در اقصی نقاط قلمرو حکومت خود می دید پرداخت و مبارزه با شیعیان را به جبهه فرهنگی و سرکوب درخفا کشانید. برخی از مصادیق شرایط سیاسی در این عصر عبارتند از:

    •             فرقه واقفیه  که پس از شهادت حضرت موسی بن جعفر علیهما السلام با هدف ایجاد دودستگی در شیعیان اعلام وجود نموده و از طرف حکومت حمایت می شد.

    •             شناسایی و تطمیع برخی سادات و شیعیان دنیا طلب جهت تخریب چهره تشیع

    •             رواج عقاید انحرافی نظیر معرفی حضرت موسی بن جعفر علیه السلام به عنوان قائم موعود

    •             قتل شیعیان و سادات در زندان های مخفی

    •             حمایت از فرقه های کلامی و سایر مذاهب اسلامی برای تضعیف تشیع

    •             حمایت از رشد و شکوفایی نهضت ترجمه که از زمان بنی امیه آغاز گردیده بود و به عنوان بازوی فرهنگی دولت عباسی در پوشانیدن ضعف معرفتی دولت هارون در قبال تشیع به شمار می رفت.

    موضع حضرت رضا (علیه السلام) در این اوضاع سیاسی، تقیه و مبارزه فرهنگی برای رفع آثار مخرب فعالیت های ضد دینی دستگاه عباسی بود.

    پس از هارون، فرزندش امین که مورد حمایت عباسیان بود به حکومت رسید که این دوران معاصر، پنج سال از امامت امام هشتم (علیه السلام) بود. امین که هرگز به اقتدار هارون دست نیافت، نتوانست ادامه فعالیت های وی را در سرکوب آشوب ها دنبال نماید و همین امر سبب شد تا علویان در گوشه و کنار قلمرو دولت عباسی اقدام به قیام های متعددی نمایند، این قیام ها علاوه بر اختلاف امین با مامون و عزل وی از مقام ولایت عهدی، سبب شد تا فشارها بر شیعیان کمتر شده و موقعیت مناسبی برای حضرت رضا (علیه السلام) جهت روشنگری و تربیت نفوس پدید آید.

    با شکست امین توسط مامون و کشته شدن وی، حکومت به یکی از سیّاس ترین خلفای بنی عباس، عبدالله مامون رسید. وی که دارای هوش سرشار و قریحه ای دانش دوست بود، توانست اوضاع عباسیان را ساماندهی نماید. وی در ادامه راه هارون مسیر مبارزه فرهنگی را با شیعیان در پیش گرفت، بنابر اقوال مشهور مامون حتی در مجالس عمومی اظهار به تشیع و محبت اهل بیت(علیهم السلام)  می نمود و در خفا برای تثبیت حکومت خود از هیچ عملی برای تضعیف پایگاه دینی مردم فروگذار نمی نمود، این دوران که مقارن با پنج سال پایانی عمر با برکت حضرت علی بن موسی الرضا (علیهما السلام) بود به لحاظ سیاسی و اجتماعی مهم ترین و تاثیرگذارترین بخش امامت حضرت را شامل می شود.

    این عصر را باید آغاز تحول فکری مسلمانان و دوره آشنایی با معارف بیرونی نامید. اگرچه نهضت ترجمه از دوران اموی شروع شده و در عصر عباسی به اوج رسیده بود، اما تا پیش از خلافت مأمون، ترجمه ها عمدتاً، به متون حوزه های غیرفلسفی مربوط می شد   (تلافی ذاریانی،1413، 26)اما در این عصر تشکیل بیت الحکمه   در مرکز حکومت اسلامی(همو، 27) و گردآمدن اندیشمندان، محققان و مترجمان در این مرکز علمی و دستیابی به مکتوبات دگراندیشان، فرصت و موقعیتی بی سابقه برای تقابل آرا و افکار پدید آورد، ضمن اینکه وجود دو جریان فکری افراطی، یکی خردگرایی معتزلی و دیگری ظاهرگرایی اهل حدیث و رویاروییِ دشمنانه آنان با هم، یکی دیگر از عوامل بحران ساز است که این عصر را اهمیت و حساسیتی ویژه می بخشد. علاوه بر این برخورداری عقل گرایان معتزلی از قدرت سیاسی  باعث شد راه، برای عرضه اندیشه های گوناگون فلسفی و کلامی باز شده و فضایی برای جولان اندیشه های مختلف ایجاد گردد که این امر خود پدیدآورنده فرصت ها و تهدیدات فراوانی بود که حضرت رضا علیه السلام از آن به بهترین وجه استفاده فرمودند.(همو، 28)

    می توان گفت، یکی از مهم ترین ویژگی های این عصر تنوع و تکثر دینی و قرائت ها از دین بوده است. اندیشمندانی مانند رأس الجالوت یهودی، جاثلیق مسیحی، نسطاس رومی، فرنبغ مجوسی، یزدانبخت مانوی و متکلمانی چون عمران صابی و سلیمان مروزی، هریک، با آخرین برگ برنده و تیغ برنده خود، از استدلال منطقی گرفته تا شبه استدلال مغالطه و سفسطه به میدان کارزار آمدند. در این میان دستگاه عباسی سعی داشت تا با حمایت از نحله ها و جلسات بحث به این تکثر گرایی معرفتی دامن زده و به این وسیله اسلام ناب را که توسط اهل بیت (علیهم السلام) ارائه می گردید، از رونق انداخته و به حاشیه براند.

    در این عصر اندیشه اصیل اسلامی، که در مکتب اهل بیت (علیهم السلام) ظهور یافته بود، با چالشهای فکری و اعتقادی چندگانه در داخل حوزه اسلامی و خارج از آن روبه رو بود. اگر اواخر قرن اول و اوایل قرن دوم هجری، عصر ظهور نحله های کلامی و شکل گیری مباحث درون دینی و در نتیجه پیدایش نوعی تکثر دینی است، در عصر حضرت رضا (علیهم السلام)  علاوه بر تکثر، تنوع و تعمیق این مباحث، چالشهای برون دینی و ظهور تکثر معرفتی بر آن افزوده شد. در چنین شرایطی امام (علیه السلام)  باید از یک سو شبهاتی را که اصل اندیشه دینی را مورد پرسش قرار می داد، پاسخ دهد و از اصالت و حقانیت آن دفاع کند و از سوی دیگر تعارضهای درون حوزه تفکر دینی را حل کند. حضرت رضا (علیه السلام)  کوشیدند در کشاکش دو جریان عقل گرایی افراطی و ضدیت با عقل، با ایجاد موازنه میان عقل و نقل و تبیین نحوه تعامل آن دو، اعتدال و عقلانیت اسلام را توأمان به اثبات برسانند.

    حضرت امام رضا (علیه السلام) در مواجهه با چنین فضایی پیش و پس از ولایت عهدی اجباری، شیوه مناظره و گفتگو با صاحبان افکار و پیروان ادیان را برگزیدند و با سعه صدر و آرامش خاصی به پاسخگویی به شبهات و اشکالات می پرداختند.

    ایشان پس از سفر به خراسان نیز از شرایط تحمیلی و تهدیدات آن بهترین فرصت ها را برای آگاه سازی جامعه اسلامی و قوام نهضت علمی تشیع ایجاد نموده و همچنین در مقاطع مختلف، با امر به معروف و نهی از منکر مامون و اطرافیان، شرایط اصلاح جامعه را فراهم فرمودند.

    رفتار شناسی حضرت رضا (علیه السلام) در زمینه امر به معروف و نهی از منکر

    شاخص های رفتاری امام رضا (علیه السلام) در زندگی فردی و اجتماعی

    پس از آنكه حضرت رضا (علیه السلام) بعد از پدر بزرگوارشان مسئوليت رهبرى و امامت را به عهده گرفتند و در جهان اسلام به سير و گشت پرداختند. نخستين مسافرت ایشان از مدينه به بصره بود تا بتواند بطور مستقيم با پايگاههاى مردمى خود ديدار کرده و درباره‏ همه امور به گفت وگو پردازند. ایشان با گروه هاى ‏بسيار بزرگ مردم اجتماع بر پا مي كردند و درباره امامت و رهبرى خود با مردم‏ به گفت وگو مى‏نشستند.آن گاه از آنان      مي خواستند تا در زمينه‏هاى گوناگون معارف اسلامى از ایشان سوال نمایند. بنا به گفته محمد بن عیسی تعداد مسائلی که در این سفرها از حضرت رضا (علیه السلام) پرسیده شد بالغ بر هجده هزار مسئله بوده است.(خسروی،1380،66)

    همچنین از صفوان نقل گردیده است که شخصی از مخالفان حضرت رضا (علیه السلام) به ملاقات ایشان آمد و حضرت با رویی خوش و صبر به سخنان وی گوش فرا دادند به گونه ای که در پایان ملاقات وی به امامت حضرت مومن گردید و از مجلس خارج شد.(عطاردی،1397،53)

    علاوه بر روایت فوق، روایات بسیاری در خصوص تذکراتی که حضرت رضا علیه السلام در مواضع مختلف به نزدیکان خود داده اند، وجود دارد که از مجموع این روایات موارد ذیل استنباط می شود :

    •             صبر و شکیبایی

    حضرت رضا (علیه السلام) به طور مستمر در مجالس بحث وسوال حاضر می شدند و حتی گاهی سوار بر مرکب به سرکشی از اطراف و اکناف می رفتند و با صبر و شکیبایی به سخنان گوش فراداده و پاسخ سوالات را به طور کامل ارائه می نمودند. . (عطاردی،1397،53)

    •             خوش رویی و رافت

    حضرت رضا (علیه السلام) همواره به زیبایی ظاهر اهمیت داده و با خوش رویی و رافت با مردم مراوده می نمودند. از ایشان همواره بوی خوش به مشام می رسید و همواره تبسم می نمودند.(عطاردی،1406، 438)

    •             ملایمت در سخن گفتن

    حضرت رضا (علیه السلام) از درشت گویی بیزار بودند و در حضور ایشان یا در منزلشان کسی اجازه نداشت تا صدای خود را بلند نماید و همواره با مردم به نرمی و آرامی سخن می گفتند. (عطاردی،1397،53)

    •             احترام به فهم دیگران

    آنچه از مناظرات حضرت بر می آید چنین است که ایشان با برخورداری از روحیه بالای علمی و حلم و بردباری الهی شان کاملا به سخنان طرف مقابل گوش فراداده و پس از اتمام سخن از وی برای اقامه حجت و دلیل سوال می نمودند، ایشان نه تنها در طول مناظره با احترام با طرف مقابل برخورد می فرمودند، بلکه پس از غلبه بر شخص مناظره کننده، شخصیت علمی وی را تخریب نکرده و از موضع تقوی خارج نمی شدند.(خسروی،1379، 4/158)

    •             عیب پوشی

    حضرت رضا (علیه السلام) همواره بر این صفت تاکید داشتند و اجازه نمی دادند کسی عیب دیگری را در حضور ایشان ابراز نماید، حدیثی از ایشان در جلد اول  از ترجمه جلد 16 بحارالانوار نقل گردیده است که بر پوشاندن عیب برادر مومن توصیه می فرمایند.

    •             توجه به تاثیر کلام

    حضرت رضا (علیه السلام) همواره دقت ویژه ای بر زمان، مکان، مخاطبین و لحن کلام خود داشتند تا با توجه به نظارت دستگاه حکومتی بر ایشان از اندک فرصت های به وجود آمده بیشترین بهره را برداشته و بالاترین تاثیرگذاری را بر مخاطبین داشته باشند.

    نمونه این توجه را می توان در اهتمام ایشان به شرکت در مناظرات و بحث های علمی (خسروی،1379،2/291)، خداحافظی با خویشان در هنگام عزیمت به خراسان (صدوق،1372،2/217)، حدیث سلسله الذهب (صدوق،1376،208)، ماجرای بیعت مردم(مطهری،1385،215)، ماجرای محاکمه درویش سارق توسط مامون (صدوق،1372،2/578)، نماز عید سعید فطر (مفید،2/256)  و نماز باران(صدوق،1372،2/383) مشاهد کرد.

    به عنوان مثال حضرت رضا (علیه السلام) از مناظرات و مجالس بحثی که حکومت برپا می داشت به مثابه تریبون اختصاصی برای تبلیغ فرهنگ و عقلانیت تشیع بهره بردند، یا در مسئله عزیمت به خراسان مراسم وداع سمبلیکی را ترتیب دادند. همچنین در واقعه سلسله الذهب به نقل تواریخ مسئله ولایت را به عنوان والاترین معروف در مقابل جمعیت کثیری بیان فرمودند.(مالکی، 254)

    •             جدیت

    حضرت رضا (علیه السلام) در امر به معروف و نهی از منکر همواره با جدیت عمل می نمودند به نحوی که ضمن حفظ ملایمت و نرمی گفتار و رفتار، به گونه ای مسئله را بیان می فرمودند که مخاطبین بر اهمیت موضوع وقوف کامل پیدا نمایند. این امر در روایات بسیاری اعم از نصایحی که ایشان به مامون داشته اند یا برخورد با غلامان و خدمتکاران به چشم می خورد.(عطاردی،1397،53)

    •             خیرخواهی

    در روایات بسیاری از حضرت رضا (علیه السلام) توصیه های بهداشتی جهت بهبود یا حفظ سلامت افراد به چشم می خورد، ایشان با دقت و رافت بسیار مراقب احوال اطرافیان خود بوده اند و همواره ایشان را با نصایح خیرخواهانه خویش مورد تفقد قرار می دادند، نمونه ای از این مطلب در روایتی که از ایشان در برخورد با خدمتکاران رومی نقل شده، به چشم می خورد.(عطاردی1390،444)

    •             حساسیت به نزدیکان

    حضرت رضا (علیه السلام) همواره با دقت امور نزدیکان خویش را زیر نظر داشتند و کوچک ترین خطاها  از دید ایشان پنهان نمی ماند و ایشان به شدت با سؤ استفاده اطرافیان از قرابت با ایشان که منجر به خروج از دایره حق گردد واکنش نشان می دادند. نمونه این برخورد را می توان در تذکری که به برادرشان زید در حالی که در مجلسی تفاخر می کرد، مشاهده نمود.(صدوق،1372،2/565)

    شاخص های رفتاری حضرت رضا علیه السلام در رفتار فرهنگی و سیاسی

    همان طور که پیش از این نیز عنوان گردید، عصر امامت حضرت رضا (علیه السلام) به لحاظ سیاسی و فرهنگی عصر خاص و منحصر به فردی در تاریخ اسلام می باشد و این امر از دو سو قابل بررسی است.

    اول اینکه خلفای عباسی که با شعار "رضی من آل محمد (صلی الله علیه و آله)" وارد عرصه سیاست شده بودند، برای فریب افکار و پیشبرد اهداف خود سیاست تزویر را به اجرا در آوردند که اوج این مسئله را می توان در زمان مامون و تظاهر وی به تشیع(صدوق،1372،2/433) در محافل مختلف و انتخاب حضرت رضا (علیه السلام) به ولایت عهدی ملاحظه کرد. البته در کنار این رفتار متظاهرانه بالاخص در عصر هارون در خفا جنایات چشمگیری علیه علویان و سادات صورت می گرفت. ابوبکر خوارزمی در کتاب رسائل خوارزمی، اوضاع حکومت عباسیان را در زمان مرگ هارون چنین توصیف می نماید :"هارون در حالی مرد که درخت نبوت را درو کرده و نهال امامت را از  ریشه برافکنده بود... چون یکی از پیشوایان هدایت ... در می گذشت، کسی جنازه اش را تشییع نمی کرد و مرقدش را با گچ نمی آراست...متعرض کسانی که کتب فلسفی و مانوی را تدریس می کردند، نمی شدند ولی هر شیعه ای سرانجام به قتل می رسید..."(تلافی ذاریانی،1413،10)

    وجهه دوم سیاست عباسیان که بالاخص در دوران مامون به ظهور رسید مکاتب و جریان های التقاطی و انحرافی بودند که بر حیات فکری اسلام و تشیع ضربه وارد می ساختند، این جریان ها همواره مورد حمایت حکومت مامون واقع می شدند و در سایه ترویج حکمت و عقل گرایی، نوعی کثرت گرایی دینی و مذهبی را در جامعه اسلامی دامن می زدند.

    در واقع مهم ترین منکری که در این عصر حیات علمی جامعه اسلامی را تهدید می نمود فرقه گرایی و تشتّت آرا صاحبنظران دینی بود و حضرت رضا (علیه السلام) در ادامه راه پدران بزرگوارشان (علیهم السلام) وارد عرصه روشنگری دینی گردیدند تا حقیقت دین را از گزند تحریفات و انحرافات محفوظ دارند. شیوه و سیره حضرت رضا (علیه السلام) را در مواجهه با این شرایط می توان در موارد زیر خلاصه نمود :

    •             پاسخگویی به شبهات و سوالات

    حضرت رضا (علیه السلام) همواره خود را در دسترس جویندگان حقیقت و دانشمندان قرار داده و به رفع شبهات و پاسخ به سوالات ایشان می پرداختند، مشهور است که شبی تا اذان صبح به پاسخگویی به شبهات پرداخته و این امر خطیر را بر نماز شب ترجیح داده بودند. روایت زیر بیان گر اهتمام حضرت بر این امر می باشد :

    "در روضه جدم رسول الله (صلی الله علیه و آله) می نشستم، در حالی که دانشمندان مدینه بسیار بودند، هرگاه یکی از آنان در مساله ای در می ماند، همگی متوجه من می شدند و سوالات را نزد من می فرستاند و من پاسخ آن ها را می دادم"(اربلی،1382 ،3/107)

    تشکیل مجالس درس و بحث

    حضرت رضا (علیه السلام) در زمانی که تحت نظر مامون در خراسان بودند اقدام به برپایی مجالس بحث و پرسش و پاسخ می نمودند که این امر مایه خشم و شکست نقشه های مامون در تخریب چهره امامت (با بها دادن به فرق مختلف) بود. روایت زیر نمونه ای از این مجالس و تاثیر آن را بیان می دارد:

    "  صدوق- رحمه اللَّه- بسند مذكور در متن به دو طريق از عبد السّلام هروىّ نقل كرده كه گفت: بمأمون خبر رسيد كه ابو الحسن علىّ بن موسى عليهما السّلام‏ مجالسى علمى مربوط به اصول دين و مذهب تشكيل مي دهد و مردم فريفته مقام علمى او شده‏اند، مأمون محمّد بن عمرو طوسى حاجب خود را مأمور كرد كه مردم را از شركت در اين مجالس مانع شود، و آن حضرت را احضار كرد و چون چشمش به او افتاد پرخاش نموده و بى‏احترامى كرد..."(صدوق،1372، 398)

    •             مناظره با رؤسا و پیشوایان فرق

    امام رضا (علیه السلام) ، تهدیدات مورد نظر دولت عباسی از برپایی مناظرات را به فرصت های نابی جهت ترویج فرهنگ عقلانی تشیع بدل ساخته و با شکست علمای شناخته شده آن عصر در علوم و مذاهب مختلف، توانستند بیش از پیش جایگاه مکتب امامت را در میان مردم روشن ساخته و حق غصب شده خویش را در رهبری جامعه اسلامی یاد آور گردند. گوشه ای از مناظرات حضرت رضا (علیه السلام) به صورت فهرست وار به شرح زیر می باشد:

                 مناظره عمران صابی که از متکلمین بزرگ عصر بود.(طبرسی،1381،2/447 و خسروی،1379، 2/303)

                 مناظره با ابوقره (خسروی،1379، 2/329)

                 ابن السکیت(طبرسی،1381، 4/158)

                 جاثلیق، عالم بزرگ مسیحی(صدوق،1372، 1/313)

                 راس جالوت، عالم بزرگ یهود(صدوق،1372،1/313)

                 هربذ بزرگ، عالم زرتشتیان(طبرسی،1381،3/93)

                 سلیمان مروزی متکلم بزرگ خراسان(خسروی،1380،166)

                 نسطاس، عالم رومیان (صدوق،461 و صدوق،1372، 1/154)

                 علی بن محمد جهم (صدوق،1372، 1/389)

                 یحیی بن ضحاک سمرقندی (صدوق،1372،2/559)

                 عمروبن هداب ناصبی(خسروی،1380،66)

                 ...

    البته ایشان در کنار مناظرات به تربیت شاگردان خاصی نیز مشغول بودند که دامنه این روشنگری ها را بسیار گسترده می ساخت، از این میان می توان به مناظرات افراد زیر که از تربیت شدگان حضرت رضا علیه السلام بودند اشاره نمود :

                 مناظرات علی بن میثم با ابو هذیل علاف و ...(خسروی،1379،2/351)

                 مناظرات فضل بن شاذان (خسروی،1379،2/362)

    •             تذکر به مامون

    حضرت رضا (علیه السلام) ، در مواضع مختلف و در نهان و آشکار تذکراتی به مامون می دادند که این تذکرات از نظر محتوایی به صورت زیر قابل دسته بندی می باشد :

                 تذکر در خصوص حق حکومت و عدم مشروعیت زمام داری عباسیان

    امام رضا (علیه السلام) ، همواره در دفاع از حق ولایت و رهبری جامعه که از ایشان سلب شده بود، به عنوان وظیفه و مهم ترین روش مبارزه با حاکمان جور، می کوشیدند. این کوشش گاه به شکل آگاه سازی عمومی، گاه در مجالس خصوصی و گاه بوسیله اثبات ناتوانی دستگاه حکومتی و بی کفایتی مامون صورت می پذیرفت. در این خصوص در اخباری که از ایشان به دست ما رسیده است، روایاتی به چشم می خورد که همگی در بردارنده اوامر و نواهی و پند ها و تذکرات حضرت رضا (علیه السلام) به مامون بوده و عجز مامون را در برابر قدرت معنوی و نفوذ کلام امام (علیه السلام) نشان می دهد. از جمله این روایات می توان به ماجرای بیعت و شرمساری مامون از نداستن روش بیعت رسول خدا (صلی الله علیه و آله)(مطهری،1385،215)، ماجرای پیشنهاد خلافت توسط مامون به حضرت رضا (علیه السلام) که با برهان حضرت مبنی بر جایز نبودن بخشش چیزی که مالک آن نیست(مشایخ،1381،813)، ماجرای درویش سارق که در آن حضرت رضا (علیه السلام)  مامون را تلویحا سارق اموال مسلمین خواندند (خسروی، 1380،264و صدوق،1372،2/578) و حکایت فتح کابل و تذکر حضرت رضا (علیه السلام)  به مامون در خصوص وضع بد مسلمین و ظلم و ستم فرمانداران(خسروی،1380،152) اشاره نمود.

                 تذکرات در مورد زندگی فردی و اعتقادی

    امام (علیه السلام) همواره حساسیتی خاص نسبت به عملکرد اطرافیان خود داشتند، در دوران حضور ایشان در خراسان، مامون نیز از این قاعده مستثنی نبود و حضرت رضا (علیه السلام) در بسیاری از موارد نکات بسیاری را به وی گوشزد می نمودند که این خود موید نالایقی مامون نسبت به منصبی بود که اشغال نموده، بود. نمونه این تذکرات را می توان در روایت زیر ملاحظه نمود:

    "آئين حضرت رضا (علیه السلام)  آن بود هر گاه با مأمون خلوت مي كرد، او را پند مي داد و از خدا مي ترسانيد و كارهاى خلافى را كه مرتكب مى‏شد، تقبيح مي كرد و سرانجام آنها را به نامبرده گوشزد مي فرمود. مأمون ظاهرا به سخنان حضرت احترام مي گذارد و تصديق مي كرد اما در باطن بسيار ناراحت بود و گفتار حضرت او بر وى گران مى‏آمد.

    روزى حضرت رضا (علیه السلام) بر مأمون وارد شد ديد مشغول وضو گرفتن است و غلام آب بر دست او مي ريزد؛ حضرت رضا (علیه السلام)  از عمل بر خلاف شرع او متأثر شده، فرمود «در عبادت خدا انبازى اختيار مكن». مأمون ناچار ظرف آب را از غلام گرفته و خود وضو را تمام كرد و اين سخن امام «كه حق تلخ است» بر كينه و عداوت درونى او افزود و ناراحت‏تر شد."      ( مفید،611و عطاردی،1390،452)

    •             زیر نظر داشتن فعالیت های درباریان

    با اینکه امام رضا (علیه السلام) شرط عدم دخالت در امور حکومتی را برای پذیرش ولایت عهدی قرارداده بودند، اما آنچه از ظاهر روایات و اخبار بر می آید، این است که هرگز از امور مسلمین غافل نبوده و همواره با تیزبینی خاصی رفتار کارگزاران حکومتی را زیر نظر داشته و آنجا که خطر جدی جامعه مسلمین را تهدید می نمود، وارد عمل می شدند. از جمله نمونه های این مسئله برخورد امام با فضل بن سهل و     هم فکران و همچنین تفکرات اعتزالی که دارای نفوذ زیادی در دربار مامون بود، می باشد.

    در این مقاله مجال پرداختن به ابعاد پیچیده شخصیتی مانند فضل بن سهل نمی باشد، اما آنقدر که از بررسی روایات روشن می گردد، وی دارای عقاید و نقشه های شومی برای امت اسلام، به ویژه در منطقه ایران بوده است.

    همچنین کینه و عداوت ایشان با امام (علیه السلام) در روایات بسیاری نظیر روایت نماز عید یا پیشنهاد قتل مامون به حضرت رضا (علیه السلام) (خسروی،1380،151) و سعایات و بدگویی هایی که از آن حضرت نزد مامون داشتند(مفید،611)، روشن و مبرهن است.

    شناسایی مراتب، انواع و شیوه های امر به معروف در رفتار امام رضا (علیه السلام)

    در این بخش به بررسی مراتب و انواع و شیوه های امر به معروف و نهی از منکر در سیره رضوی پرداخته و با استفاده از مطالب ارائه شده در بخش های قبل نکته ها و راهکارهای اجرای این فریضه را در رفتار حضرت رضا (علیه السلام) مورد بحث قرار می دهیم.

    روایاتی از حضرت رضا (علیه السلام) در زمینه امر به معروف و نهی از منکر نقل گردیده است که بیان گر میزان اهمیت و اهتمام این فریضه در نزد ایشان می باشد، که از جمله این روایات می توان به موارد زیر اشاره نمود :

    •             ایشان در قسمتی از دستورالعمل هایی که برای مامون در خصوص اسلام واقعی، دستورات دین و مطالبی ازجوامع علوم نگاشته بودند می فرمایند:"... امر به معروف و نهی از منکر (به زبان) واجب است..."(خسروی،1379،2/345 و حرانی،1376،397)

    •             از ایشان نقل است که از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) نقل می فرمودند :" هر گاه امت من امر به معروف و نهى از منكر را ترك كند، بايستى آماده عذاب خداوند متعال باشند."(صدوق،582)

    •             در روایتی از ایشان دفاع از حق در مراتب امر به معروف و نهی از منکر آمده و حضرت ادامه دفاع را تا کشته شدن این راه جایز دانسته اند.(عطاردی،1406،747)

    •             ایشان در حدیثی، کسانی را که در برابر منکرات راه بی تفاوتی را در پیش می گیرند، در عذاب مرتکبین به معاصی شریک می دانند.(قمی،1406،375)

    •             ایشان در پاسخ به سوال کسی که در خصوص آیه 6 سوره تحریم سوال نمود، فرمودند:" یعنی ایشان را بدانچه خداوند امر فرموده، امر کنید و از آنچه خداوند نهی فرموده، بازدارید..."(قمی،1406،375)

    •             همچنین از ایشان روایت شده که می فرمایند:"انما یومر بالمعروف و ینهی عن المنکر: مومن فیستیقظ، او جاهل فیتعلم، اما صاحب سیف و سوط فلا "(قمی،1406،376)

    با توجه به روایات یادشده و مطالعات ارائه شده در بخش های گذشته، می توان سیره امام رضا (علیه السلام) را در امر به معروف و نهی از منکر به صورت زیر تشریح نمود :

    •             مراتب امر به معروف و نهی از منکر

    دراین قسمت به معرفی مراتب امر به معروف و نهی از منکر و ارائه مصادیقی از روایات در خصوص آن ها پرداخته خواهد شد.

                 مرتبه قلبی

    این مرتبه از امر به معروف و نهی از منکر عبارت از شادی از نیکی ها و نفرت از بدی ها در دل می باشد. بُعد دیگری از این مرتبه در روایتی از امیر مومنان حضرت علی (علیه السلام) چنین مطرح گردیده است:"رسول خدا صلی الله علیه و آله به ما دستور داده است که با اهل معصیت با چهره های گرفته برخورد کنیم.(حر عاملی،1409،16/143)

    حضرت رضا (علیه السلام) که همواره با خوشرویی با مردم روبرو می شدند در مواجهه با منکرات با جدیت برخورد می نمودند که نمونه آن را در برخورد ایشان با فضل بن سهل و یا ماجرای تعیین نکردن مزد کارگر می توان مشاهده کرد.

                 مرتبه زبانی

    بر اساس روایات وارده از حضرت رضا (علیه السلام) ، ایشان این مرتبه از امر و نهی را امری واجب می دانستند و روایات بسیاری در بخش های قبل از تذکرات و نصایح ایشان به نزدیکان، درباریان و شخص مامون ذکر گردید.

                 مرتبه عملی

    این مرتبه از امر و نهی که عبارت از وادار کردن شخص به کار نیک و بازداشتن وی از عمل بد به وسیله اعمال زور می باشد، درسیره حضرت رضا(علیه السلام)  به ندرت و مگر در ضرورت های خاصی به چشم می خورد چرا که ایشان همواره و حتی با مخالفان سرسخت نیز از طریق گفت و گو و نرمش برخورد می فرمودند. نمونه هایی از این مرتبه امر به معروف و نهی از منکر را        می توان در معین کردن شخصی برای بیدار نمودن اهل حرمشان برای برپایی فرائض و نوافل(عطاردی،1406،55) یا جلوگیری از ورود عیسی جلودی به منزلشان در ماجرایی که در مدینه رخ داد (خسروی،1380،154)، ملاحظه کرد.

    •             ویژگی های آمر و ناهی در سیره حضرت رضا (علیه السلام)

    چنان که از روایات و اخبار ارائه شده از حضرت رضا (علیه السلام) استفاده می شود، ایشان همواره در برپایی فریضه امر به معروف و نهی از منکر بر نکات زیر توجه داشته اند.

                 صبر و شکیبایی

                 خوشرویی و رافت

                 ملایمت در سخن گفتن

                 احترام به فهم دیگران

                 عیب پوشی

                 توجه به تاثیر کلام و موارد موثر بر آن

                 جدیت

                 خیرخواهی

                 حساسیت به نزدیکان و دقت در عمل

     

    •             شیوه های امر به معروف و نهی از منکر در سیره رضوی

    با مطالعه و بررسی احادیث و روایات وارد شده در این زمینه، چنین بر می آید که ایشان از شیوه های زیر در امر به معروف و نهی از منکر بهره می بردند.

                 شیوه گفتاری یا زبانی

    یکی از بارز ترین شیوه هایی که توسط حضرت رضا (علیه السلام) برای امر به معروف و نهی از منکر استفاده می گردید، روش گفتاری بوده است که مصادیق آن را می توان در مناظرات وتذکرات گوناگون حضرت به افراد ملاحظه کرد. امام رضا (علیه السلام) در اجرای تذکر لسانی مراتب زیر را بر حسب موقعیت و با توجه به تاثیر انتخاب می فرمودند :

                 موعظه و گفتار نرم

    این مرتبه از تذکر لسانی در سیره حضرت رضا(علیه السلام)  بسیار به چشم می خورد و از روایات چنین استفاده می شود که ایشان در اغلب موارد برخوردی نرم و جاذب داشته اند.

    از نمونه های این مورد می توان به مجالس وعظ و مباحثات و مناظرات ایشان با مخالفان اشاره نمود.

     

                 امر و نهی آرام

    این شیوه عبارت است از فراتر رفتن از موعظه و افزایش جدیت در گفتار با مخاطب که درصورتی که احتمال اثر در گفتار نرم نباشد از آن استفاده می شود. از نمونه های این مرتبه از تذکر لسانی در سیره رضوی (علیه السلام) می توان تذکر حضرت به هنگام وضو به مامون و تذکر ایشان بر ترک اسراف، به خدمتکاران را برشمرد.

                 امر و نهی تند

    رفتار حضرت رضا (علیه السلام) در موقعیت هایی که نیاز به تاکید بیشتر بود(مانند ماجرای فضل بن سهل و پیشنهاد شرکت در قتل مامون) و همچنین مواردی که پس از چندبار تذکر تاثیری نمی داشت(مانند ماجرای تعیین مزد خدمتکاران جدید قبل از شروع به کار(عطاردی،1406،700))، از مصادیق این مرتبه از امر و نهی می باشد.

                 شیوه نوشتاری

    این شیوه امر به معروف و نهی از منکر که حسب شرایط خاصی انجام می پذیرد، در پاسخ های مکتوب حضرت رضا (علیه السلام) به شبهات و سوالات علمی و رسائلی که به مناسبت های مختلف برای مامون نگاشته اند، به چشم می خورد.

                 شیوه عملی

    تمام رفتار و کردار امام (علیه السلام) مصداق معروف و دعوت به آن می باشد، از این رو هر فعل امام را می توان امر به معروف و نهی از منکر محسوب نمود، چرا که ایشان با تقوی ترین و زاهد ترین افراد زمان خویش بودند، استاد شهید مطهری در این خصوص عبارتی به شرح زیر دارد:"شما اگر بخواهید به شکل غیر مستقیم (عملی) امر به معروف و نهی از منکر بکنید، یکی از راه های آن این است که خودتان صالح و با تقوی باشید... وقتی خودتان این طور بودید، مجسمه ای خواهید بود از امر به معروف و نهی از منکر"(مسعودی،1386،1/68)

                 شیوه فردی و جمعی

    انتخاب مخاطب امر به معروف و نهی از منکر تابعی از شرایط، احتمال تاثیر و اهمیت موضوع می باشد، حضرت رضا (علیه السلام) با توجه به درایت بی مثال و بصیرتی که در مسائل مختلف داشتند، هم به صورت فردی(امر به معروف اطرافیان و مامون در بعضی موارد به خصوص موارد شخصی) و هم به صورت جمعی(مانند حدیث سلسله الذهب و بسیاری از مناظرات در مسائل مهم دینی و سیاسی) به امر و نهی اطرافیان می پرداختند.

                 شیوه تدریجی

    این شیوه در مواقعی مورد استفاده قرار می گیرد که آمر و ناهی تشخیص می دهد بیان تمامی مطلب به دلایل مختلف از قبیل نا آمادگی ذهن مخاطب به  تاثیر آن لطمه وارد ساخته و یا به کلی اثر منفی در بر دارد. این شیوه می تواند با بیان استدلالات و براهین و مقدمات یک موضوع به طوری که مخاطب را به شنیدن اصل مطلب راغب سازد، صورت پذیرد. نمونه این روش در مناظرات حضرت با علمایی چون، عمران صابی، جاثلیق و راس جالوت مشاهده می گردد. همچنین حدیث سلسله الذهب با نحوه زیبای بیان آن توسط حضرت رضا (علیه السلام) از مصادیق شیوه تدریجی است.

     

    نتیجه گیری

    از مجموع مطالعات صورت گرفته در خصوص دوران امام رضا(علیه السلام)، به طور خلاصه، نتایج زیر حاصل گردید:

    •             دوران سیاسی معاصر حضرت رضا(علیه السلام)مصادف با عصر تحول فکری و اوج گیری نهضت ترجمه به سمت ترجمه متون فلسفی یونان و روم، وبه بیانی دیگر عصر تشتت آراء و عقاید مذهبی و دینی بود.

    •             سیاست حکومت وقت در دوره ایشان، سیاست تزویر و اظهار دوستی و کشاندن جنگ به جبهه فرهنگی و تبلیغاتی بود.

    •             از مهم ترین منکرات اجتماعی در این زمان می توان، از نشر تعالیم ضد اسلامی به نام دین و آزادی بیان، فرقه گرایی، ایجاد تفرقه در میان مسلمین، غصب خلافت و سوء استفاده از نسبت با رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نام برد.

    شیوه برخورد امام علیه السلام را با منکرات در این عصر(در موارد فردی و در ساحت اجتماعی)، می توان به صورت زیر خلاصه و طبقه بندی نمود:

    •             مراتب امر به معروف و نهی از منکر

                 مرتبه قلبی

                 مرتبه زبانی

                 مرتبه عملی

     

    •             ویژگی های آمر و ناهی در سیره حضرت رضا (علیه السلام)

                 صبر و شکیبایی

                 خوشرویی و رافت

                 ملایمت در سخن گفتن

                 احترام به فهم دیگران

                 عیب پوشی

                 توجه به تاثیر کلام و موارد موثر بر آن

                 جدیت

                 خیرخواهی

                 حساسیت به نزدیکان و دقت در عمل

     

    •             شیوه های امر به معروف و نهی از منکر در سیره رضوی

                 شیوه گفتاری یا زبانی

                 موعظه و گفتار نرم

                 امر و نهی آرام

                 امر و نهی تند

                 شیوه نوشتاری

                 شیوه عملی

                 شیوه فردی و جمعی

                 شیوه تدریجی

     

    موضوعات پیشنهادی برای پژوهش های آینده

    در مطالعاتی که بر روی منابع مختلف صورت گرفت، بعضا به نکاتی برخورد شد که قابلیت طرح مسئله برای پژوهش های آتی را دارا بودند. این نکات و موضوعات می تواند مورد توجه پژوهشگران علاقه مند و جشنواره هایی که در آینده برگزار خواهد شد قرار گیرد. برخی از این موضوعات به شرح زیر می باشد:

    •             بررسی سیاست های عباسیان در ضربه زدن به اسلام و تشیع

    •             تاثیر دولت های خارجی مانند روم و ادیان دیگر در مبارزه با اسلام

    •             برخورد امام رضا (علیه السلام) با فرقه های انحرافی

    •             زندگی سیاسی حضرت رضا (علیه السلام)

    •             مسئله ولایت عهدی و فرصت ها و تهدید ها

    •             امر به معروف و نهی از منکر در عرصه سیاست

    •             نقش برپایی مناظرات، پرسش و پاسخ و جلسات بحث در نشر معروفات و کمرنگ ساختن منکرات در محافل علمی با رویکرد کرسی های آزاد اندیشی

    •             راهبرد کارآمدی رسانه های ارتباط جمعی در احیا و اجرای فریضه امر به معروف و نهی از منکر

    منابع

    1-            ابن بابویه قمی،علی،فقه الرضا علیه السلام،مشهد،الموتمر العالمی للامام الرضا علیه السلام،اول،1406ق

    2-            اربلی،محدث، كشف الغمه فى معرفه الائمه،ترجمه علی زواره ای،تهران،اسلامیه،سوم،1382

    3-            اکبری،محمد رضا،معجزه تذکر زبانی،تهران،پیام آزادی،چهارم،1387

    4-            تلافی ذاریانی،علی اکبر،فضائل الرضا علیه السلام،تهران،نیک معارف،سوم،1413ق

    5-            حجازی،علاءالدین،صحیفه الرضا علیه السلام،مشهد،ندای اسلام،اول

    6-            حجازی،سید مهدی،دررالاخبار،قم،دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی،اول،1419ق

    7-            حر عاملی،محمدبن حسن،تفصیل وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه،قم،آل البیت،اول،1409ق

    8-            حرانى،ابن شعبه،تحف العقول عن آل الرسول، ترجمه محمد باقر کمره ای،تهران،کتابچی،ششم،1376

    9-            خسروی،موسی،زندگانى حضرت على  بن موسى الرضا علیه السلام،تهران،اسلامیه،اول،1380

    10-          خسروی،موسی،احتجاجات،تهران،اسلامیه،اول،1379

    11-          خوانساری، آقا جمال، دفاع از تشیع، قم،امیرالمونین،اول،1377

    12-          شهید اول،ابوعبدالله محمد بن مکی،الدره الباهره من الاصداق الطاهره،ترجمه عبدالهادی مسعودی،قم،زائر،اول،1379

    13-          صدوق،عیون اخبارالرضا علیه السلام،ترجمه غفاری و مستفید،تهران،نشر صدوق،اول،1372

    14-          صدوق،ثواب الاعمال و عقاب الاعمال،ترجمه غفاری،تهران،کتابفروشی صدوق،اول

    15-          صدوق،امالی،ترجمه محمد باقر کمره ای،تهران،اسلامیه،ششم،1376

    16-          صدوق،التوحید،ترجمه محمد علی اردکانی،تهران،علمیه اسلامیه،اول

    17-          طبرسی،احمد بن علی، الاحتجاج علی اهل اللجاج،ترجمه بهراد جعفری،تهران،اسلامیه،اول،1381

    18-          عطاردی،عزیزالله،مسندالامام الرضا علیه السلام،مشهد،آستان قدس،اول،1406 ق

    19-          عطاردی،عزیزالله،اخبار و آثار حضرت امام رضا علیه السلام، تهران،کتابخانه صدر،اول، 1397

    20-          عطاردی،عزیزالله،زندگانی چهارده معصوم علیهم السلام،تهران،اسلامیه،اول، 1390ق

    21-          مالکی،علی بن محمد بن احمد،الفصول المهمه،تهران،اعلمی

    22-          مجلسی، محمدباقر، : بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار،تهران،اسلامیه،مکرر

    23-          محرمی،غلام حسن، جلوه هاى اعجاز معصومين عليهم السلام،قم،دفتر انتشارات اسلامی،دوم،1378

    24-          مسعودی،محمد اسحاق،آموزش ملی امر به معروف و نهی از منکر،تهران،پیام آزادی،اول،1386

    25-          مشایخ،فاطمه،قصص الانبیا،تهران،فرحان،اول،1381

    26-          مطهری،مرتضی،مجموعه آثار استاد شهید مطهری(18)،تهران،صدرا،پنجم،1385

    27-          مفید،الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد،ترجمه سید هاشم رسولی محلاتی،تهران،اسلامیه،دوم

    28-          نیشابوری،فتال، روضة الواعظين و بصيرة المتعظين، ترجمه محمود مهدوی دامغانی،تهران،نی،اول،1366

    29-          پایگاه اینترنتی طرح مطالعه توسعه کمی و کیفی زیارت امام رضا علیه السلام،مصاحبه دکترمحمدحسین رجبی دوانی در خصوص شرایط سیاسی عصر امامت حضرت رضا علیه السلام

     

     

     

    نظرات


    Make sure you enter all the required information, indicated by an asterisk (*). HTML code is not allowed.

     

    نشریه راه رشد - ویژه عموم

    راه رشد - شماره 192

    راه رشد - شماره 192

    برای دریافت راه رشد - شماره 192 کلیک نمایید.

    نشریه آئینه رشد - ویژه مدیران

    نشریه آیینه رشد - نسخه 63

    نشریه آیینه رشد - نسخه 63

    آیینه‌رشد - فصلنامه مدیران - دفتر 63

    تماس باما

    تلفن : 02122561227
    02122561225
    آدرس : تهران ، پاسداران ، نیستان سوم ، انتهای راستوان

     

     

    مارا در فضای مجازی دنبال کنید

         

    آدرس روی نقشه

    اوقات شرعی

    تمامی حقوق سایت متعلق به ستاد امر به معروف و نهی از منکر می باشد و هرگونه کپی برداری با ذکر منبع بلامانع است

     طراحی سایت و سئو : وب نگاران پارسه

    Please publish modules in offcanvas position.