امروز : یکشنبه, ۰۱ بهمن ۱۳۹۶

    یکشنبه, 29 فروردين 1395

    امر به معروف و نهی از منکر در آثار مولوی ،سعدی و حافظ

    دکتر محمد حسین توانایی

     

    امر به معروف و نهی از منکر یکی از اصول عملی اسلام است ، که از مهم ترین و عالی ترین واجبات اسلامی است.

    دربارة عظمت این دو وظیفة مهم، به تعبیری رساتر و کامل تر از آن چه در قرآن کریم و کلمات اهل بیت و اماما ن معصوم(ع) آمده است،‌دست نمی‌یابیم. همچنین این امر مهم در دوره های مختلف شعر فارسی همواره مورد توجه شاعران بزرگ زبان فارسی بوده است ،در این میان شاعرانی چون مولوی که در مثنوی معنوی خود به شدت از آیات قرآن تأثبر پذیرفته ومعروفات زیادی در شئون فرهنگی .اجتماعی واعتقادی راتشویق به انجام وهمچنین منکرات عدیده ای را نهی نموده است و سعدی شیرازی که به مبانی اخلاقی و مذهبی پایبند بوده و باید او را معلم اخلاق شعر فارسی خواند،او نیز به زبان شعر وحکایت وامثله ونکات پند آموزبا لحنی زیبا در دعوت مخاطبین خود به انجام فرایض(معروفات) وترک منکرات دربوستان وگلستان خوش درخشیده است و حافظ که خود حافظ قرآن بوده و با آموزه های قرآنی و مذهبی مأنوس بود، به این موضوع نگاه ویژه ای داشته است وی نیز با زبان غزل امر به معروف را درحوزه رفتار فردی ومسئولیت اجتماعی و باید ها ونباید های سیاسی متذکر می شودواصرار بر ترک معصیت ،بزه وپلشتی ازبسترجامعه داردوبدین وسیله منکرات را نهی می کند این پژوهش تجلی فریضه امر به معروف و نهی از منکر را در اشعار این شاعران بررسی و تأثیر قرآن و احادیث مربوط به این `فریضه را در شعر این شاعران باز نمایانده است.

     

     

     

     

     

    فهرست مطالب

    عنوان     صفحه

    چکیده فارسی....................................................................................................................................    ه

    فصل اوّل:کلّیات    

    مقدمه   ..............................................................................................................................................   2

    1-1   بیان مسأله   .........................................................................................................................     3

    1-2   ضرورت تحقیق   .................................................................................................................      3

    1-3   هدف تحقیق   ......................................................................................................................     4

    1-4   سوالات تحقیق   ..................................................................................................................     4

    1-5   فرضیه های  تحقیق   .........................................................................................................      4

    1-6   پیشینه تحقیق   ..................................................................................................................     4

    فصل دوّم: امر به معروف ونهی از منکر در اشعار مولوی      

    2-1- شخصیت مولوی.....................................................................................................................     7

    2-2- مثنوی معنوی .......................................................................................................................     8

    2-3 - مولانا و توجه به اصول اخلاقی و اجتماعی..................................................................            9

    2-4-  مولانا و توجه به اصول اعتقادی .......................................................................................        11

    2-5- هشدار اینکه هر کس مسئول اعمال خودست‏................................................................           15

    2-6- تاکید به داشتن پیر و مرشد  ............................‏.................................................................       15

    2-7- شروط امر به معروف و نهی از منکر  ...............................................................................         17

    2-8-  تاکید مولوی به شیوه های امر و نهی  ...........‏................................................................         19

    2-9-  مولوی و دعوت به تلاش برای رستگاری  ......................................................................         21

    2-10- امربه معروف در اشعار مولوی  ..........................‏..............................................................        22

    2-10-1- امر به اعتقاد به توحید  ............................................‏...................................................       22

    2-10-2-  امر به اخلاق  ...............................................................................................................      24

    2-10-3-  امر به  اخلاقگرایی  ....................................................................................................       25

    2-10-4-  امر به تعالی روح  ........................................................................................................      26

    2-10-5-  امر به عشق حقیقی  ..................................................................................................       27

    2-10-6- امربه مدارا (تحمل) و حلم (بردباری)‏  .....................................................................         28

    2-10-7- امر به  خویشتن‌داری نسبت به بدان‏  ......................................................................         30

    2-10-8- امر به لزومِ ملایمت و مدارا برای اصلاح جامعه  ....................................................           30

    2-10-9-  امر به حلم و بردباری  ...............................................................................................       31

    2-10-10-  امر به  مهرورزی و اجتناب از کینه‌توزی  ...........................................................           32

    2-10-11-  امر به مهر و محبت  ................................................................................................       33

    2-10-12-  امر به مسالمت‌جویی و صلح‌طلبی  ......................................................................         33

    2-10-13-  امر به ادب ورزی  ....................................................................................................       34

    2-10-14-  امر به مشورت و رایزنی  .........................................................................................       35

    2-10-15-  امر به خوش‏بینی نسبت به طبیعتِ (نهاد) آدمی  ............................................           38

    2-10-16-  امر به اخلاق گرایی و نهی از امور غیر اخلاقی در مثنوی  .............................  38

    2-10-17-  امر به تسامح و مدارا دراشعار  مولانا   ................................................................          38

    2-10-18-  امر به فرافکنی بر شیطان   ....................................................................................        41

    2-10-19-  امربه انجام فضایل و نهی از رذایل  ......................................................................         41

    2-10-20-  امر به پرهیز از نفس اماره  ....................................................................................        42

    2-10-21-  امر به عدالت و نهی از بیداد و ظلم   ...................................................................         44

    3-10-22- امر به دوری از دنیا  ..................................................................................................       45

    2-11- نهی از منکردراشعار مولوی  ............................................................................................       48

    2-11-1-  نهی از حسد ورزیدن و امر به تهذیب نفس  .........................................................          48

    2-11-2-  نهی از خشم  ...............................................................................................................      49

    2-11-3-  نهی از بدگویی از دیگران  ........................................................................................        51

    2-11-4-  نهی از حرص و زیاده خواهی  .................................................................................         51

    2-11-5-  نهی از  کینه‏توزی  .....................................................................................................       51

    2-11-6-  نهی از عشق به دنیا  ..................................................................................................      51

    2-12- نتیجه گیری   ....................................................................................................................     54

    فصل سوم : امر به معروف و نهی از منکر در اشعار سعدی   

    3-1 - شخصیت سعدی..................................................................................................................      56

    3-2- فریضه امر به معروف ونهی از منکر و دوران زندگی سیاسی سعدی  ......................   62

    3-3-  فریضه امر به معروف و نهی از منکر وزندگی  اجتماعی سعدی ............................... 62

    3-4- مدح عدالت و محاسن عدل و ذمّ جور و مضّار آن  .......................................................          64

    3-4-1- دیدگاه سعدی دربارهء حقّ شورش و عصیان در برابر حکّام جائر و متغلّب  ......   66

    3-5- فریضه امر به معروف ونهی منکر از سجایای اخلاقی سعدی  ..................................  68

    3-6- توصیۀ به ملایمت در امر به معروف و نهی از منکر  .....................................................           69

    3-7- امر به معروف در اشعار سعدی  ........................................................................................        70

    3-7-1-  امر به عدالتخواهی  .......................................................................................................      70

    3-7-2-  امر به اخلاق و اصول اخلاقی  .....................................................................................        73

    3-7-3-  امر به خدمت به مردم  .................................................................................................       75

    3-7-4-  امر به بشردوستی و شفقت به همنوع  .....................................................................          77

    3-7-5-  امر به گرامیداشت عقل، علم و عمل  ........................................................................         78

    3-7-6-  امر به خداپرستی و خضوع  .........................................................................................       78

    3-7-7-  امر به ستایش شایستگان  ...........................................................................................       80

    3-7-8-  امر به عفت گرایی و نفس کشی  ...............................................................................         81

    3-7-9-  امر به آزادگی و علو اندیشه   ......................................................................................        81

    3-7-10- امر به استبداد ستیزی و مبارزه با ستم و ستمگر  ................................................           82

    3-7-11- امر به کشف  رمز و رازهایی از حکمت عملی  .......................................................           84

    3-7-12- امر به تحمل  ................................................................................................................      85

    3-7-13- امر به سعۀ صدر در مواجهه با آرای مختلف  .........................................................          87

    3-7-14-  امر به مدارا  .................................................................................................................      88

    3-7-15-  امر به  صبر  .................................................................................................................     89

    3-8- نهی از منکر در اشعار سعدی  ...........................................................................................       

    3-8-1-  نهی از غیبت و حسد  ...................................................................................................      90

    3-8-2-  نهی از خودرایی  ............................................................................................................      90

    3-8-3-  نهی از پیش داوری  ......................................................................................................       91

    3-8-4-  نهی از تقلید کورکورانه  ...............................................................................................       93

    3-9- نتیجه گیری  .........................................................................................................................    94

    فصل چهارم:امر به معروف و نهی از منکر در اشعار حافظ    

    4-1- شخصیت حافظ  ...................................................................................................................     97

    4-2- تجلی آیات مربوط به فریضه امر به معروف و نهی از منکر در شهر حافظ  .............  98

    4-3- حافظ دشمن ، تزویر و ریاکاری و سالوس  ....................................................................          100

    4-4- تجلی گونه های مختلف امر به معروف و نهی از منکرهای اجتماعی در شعر حافظ  .......        108

    4-5- امر به معروف در اشعار حافظ  ..........................................................................................        111

    4-5-1-  امر به دوستی و مهرورزی   .........................................................................................        111

    4-5-2- امر به  تواضع و خاکساري  ...........................................................................................        113

    4-5-3- امر به مدارا و تساهل در شعر و شخصيت حافظ  ....................................................           113

    4-5-4- امر به انسان دوستی  .....................................................................................................       114

    4-5-5-  امر به نیکویی در برابر جفا کاری  ..............................................................................        115

    4-5-6-  امر به گره‌گشایی  ..........................................................................................................      116

    4-5-7-  امر به عدالت‏گرایی و ظلم‏ستیزی   ............................................................................        116

    4-6- نهی ازمنکر در اشعار حافظ  ..............................................................................................        116

    4-6-1-  نهی از تزویر  ..................................................................................................................      117

    4-6-2-  نهی از ریاکاری و امر به صداقت  ...............................................................................         119

    4-6-3-  نهی از مردم آزاری  .......................................................................................................       123

    4-6-4-  نهی از غرور وامر به تواضع  .........................................................................................        124

    4-7- نتیجه گیری  .........................................................................................................................    126

    فصل پنجم: نتیجه ، منابع و مآخذ      

    نتیجه  ................................................................................................................................................   128

    منابع و مآخذ  ...................................................................................................................................    130

     

    فصل اول

     کلیات تحقیق

    مقدمه

    امر به معروف و نهی از منکر یکی از ارکان مهم دین اسلام است به طوری که می توان آن را از مهمترین اهداف پیامبران و رسولان خداوند متعال شمرد. به طوری که اگر این فریضه عمل نشود ادامه راه انبیا و دیانت تعطیل و ضلالت و گمراهی عالم گیر می شود و نابسامانی و فساد جامعه را فرا می گیرد. ارزشهای اصیل اسلامی در جامعه ای که امر به معروف و نهی از منکر را ترک کرده اند از بین می رود و لذا عذاب الهی بر آنان نازل می شود. اما جامعه ای که در راه امر به معروف و نهی از منکر تلاش کند و آستینهای همت را بالا بزند تا این سنت بزرگ را زنده نگه دارد خوشه های خرمن این دو فریضه الهی را هم در دنیا و هم در آخرت می چینند. این موضوع همانند بسیاری از مباحث مهم دینی و اخلاقی همواره مورد توجه نویسندگان و شاعران ایرانی بوده است ،مخصوصا شاعرانی که خود را در برابر جامعه مسئول دانسته و به اصول مذهبی و اخلاقی پایبند بوده اند. نگاهی به سیر تاریخی شعر فارسی نشان می دهد هرچه قدر شاعران با مبانی دینی و آموزه های قرآنی ارتباط بیشتری داشته اند توجه و ترویج این مبانی نیز در شعر آنها بیشتر به چشم می خوردبه عنوان نمونه مولانا شاعر و عارف بزرگ ایرانی به خاطر ارتباط تنگانگ با قرآن و احادیث حضرت رسول(ص) در مثنوی معنوی بیش از 600 آیه ی قرآن را به کار گرفته است و به همین دلیل این اثر عرفانی او قرآن عجم لقب گرفته است و حضرت حافظ خود اعتقاد دارد که هر چه کرده است همه از حکمت قرآن بوده است و سعدی نیز در بوستان و گلستان چه به زبان رمز و اشاره و چه به زبان صریح و تضمین و تلمیح از آموزه های دینی و قرآنی بهره های فراوان برده است. قران می فرماید:«کنتم خیر امه اخرجت للناس تامرون بالمعروف وتنهون عن المنکروتومنون باالله /شما مسلمانان بهترین امتی هستیدکه خدا برای مردم جهان نمایان فرمود زیرا امر به معروف ونهی از منکر می کنید وایمان به خدا دارید».  پیشوای مومنان علی (ع) می فرماید:« وما اعمال البر کلها والجهاد فی سبیل الله عند الامر بالمعروف والنهی عن المنکر الا کنفثه فی بحر لجی، تمام کارهای نیک وحتی جهاد در راه خدا،در مقابل امر به معروف ونهی از منکر،همچون آب دهان در برابر دریای پهناور است»  امام صادق فرمود:«ان الامر بالمعروف والنهی عن المنکرسبیل الانبیا ء ومنهاج الصلحا ء فریضه عظیمه تقام بها الفرائض و...،امر به معروف ونهی از منکر، روش پیامبران وشیوه صالحان وفریضه بزرگ الهی است که سایر واجبات به وسیله آن بر پا می شوند».

    از طرف دیگر سه شاعر مورد نظر این پژوهش به اصول تعلیمی و اخلاقی به شدت پایبند هستند و نلاش نموده اند شعر خود را برای هدایت مخاطب و تعلیم اصول انسانی و پرهیز از امور غیر اخلاقی به کار گیرند و در یک کلام به قول حافظ با دوستان مروت و با دشمنان مدارا نمایند که این تجلی و و تاثیر در بخش های مختلف این پایان نامه مورد بررسی قرار گرفته است.

    1-1-  بیان مساله:

    امر به معروف و نهی از منکر یکی از اصول عملی اسلام است ، که از مهم ترین و عالی ترین واجبات اسلامی است. دربارة عظمت این دو وظیفة مهم، به تعبیری رساتر و کامل تر از آن چه در قرآن کریم و کلمات اهل بیت و اماما ن معصوم(ع) آمده است،‌دست نمی‌یابیم

    شاعران طراز اول شعر فارسی خود را در برابر جامعه مسئول دانسته و در دوره های مختلف شعر فارسی و تا به امروز به امر به معروف و سپس نهی از زشتی و تباهی توجه شایانی داشته اند و با شواهد بسیار و دلایل محکم سعی در هدایت جامعه داشته اند . مولوی عارف نامی شعر فارسی از شیوه تمثیل برای ترویج این موضوع بهره می گیرد و سعدی شیرازی زبان قصه و حکایت را برمی گزیند تا دعوت به معروف نماید و نهی از منکر او خواننده را آزرده خاطر نکند و حضرت حافظ نیز قرآن را به چهارده روایت می خواند تا با دوستان مروت نماید و با دشمن مدارا. وجه اشتراک این سه شاعر دین محورتاکید بر وجوب معروف گرایی واجتناب از منکرات با زبان قلم است گاهی این تبلیغ مستقیم وبی پرده وگاه با بکار گیری مکانیزم های لطیف شاعرانه بر بستر سازی فرهنگی واثر گذاری در فرد ،خانواده،اجتماع وحکومت با تاسی از آموزه های آمرانه وناهیانه قرآن کریم به جهت نیل به جامعه آرمانی بشریت که فلسفه نزول قرآن وحضوررسولان است تاکید فراوان دارند ودر حقیقت تبلیغ وگسترش این فریضه بی بدیل را از جامعه مخاطب خود مسئولانه  ودلسوزانه تمنا می کنند.

    1-2- ضرورت تحقیق :

    از آنجایی که علاقه ی ذاتی انسان به شعر و قصه و حکایت امری اثبات شده و غیرقابل انکار است و بزرگان و نویسندگان برای آموزش و ترویج حساس ترین و اصلی ترین اصول انسانی،مذهبی و اجتماعی زبان شعر و داستان را برگزیده اند به نظر می رسد بررسی و چگونگی تاثیر و تجلی آموزه های مهم انسانی و مذهبی مانند امر به معروف و نهی از منکر در آثار نویسندگان بزرگی چون مولوی ،سعدی و حافظ از یک طرف دلیل شهرت و ماندگاری اشعار این شاعران را اثبات خواهد نمود و از طرفی دیگر و با توجه به هجمه های فرهنگی علیه اسلام و فرهنگ ایرانی می تواند شیوه های موفق ترویج اصول مذهبی و از جمله امر به معروف و نهی از منکر به شیوه ای موفق را برای مخاطبان و همچنین مجریان این حوزه روشن و آشکار نماید و از این جهت انجام این تحقیق ضروری به نظر می رسد.

     

     

    1-3- هدف تحقيق:

    هدف این تحقیق بررسی تجلی فریضه امر به معروف و نهی از منکر در شعر سه تن از شاعران بزرگ زبان فارسی یعنی ،مولوی سعدی و حافظ است و همچنین میزان تاثیر پذیری این شاعران از آیات قرآن و احادیث در بیان این مسله است . علاوه براین میزان موفقیت این شاعران در تبیین این امر و دلیل موفقیت آنان در این حوزه است تا با شتاساندن این راهکارها و بیان شواهد متعدد آن بتوان شیوه ای ایرانی – اسلامی را که در عصرهای مختلف توانسته است به بهترین شیوه بیان و پس از قرنها همچنان موفق و پویا به حیات خود ادامه دهد به مخاطبان ارائه نمود و با توصیه ی آن به مجریان امر از یک طرف و اهالی فرهنگ و هنر از طرفی دیگر در اجرا و ترویج این فریضه ی الهی و انسانی گامی برداشت تا به هدایت و رستگاری جامعه کمک نمود.

    1-4- سوالات تحقیق

    1-4-1-  نحوه تاثیر گذاری امر به معروف ونهی از منکر در مولانا، حافظ وسعدی چگونه است.

    1-4-2-  این فریضه تا چه حد در شعر فارسی نمود یافته است؟

    1-4-3-  دیدگاه شاعرانی چون مولانا،سعدی و حافظ در این باره چگونه تجلی یافته است؟

    1-5- فرضیه های تحقیق

    1-5-1-    فریضه امر به معروف و نهی از منکر از مهمترین اصولی است که در آموزه های دینی به ان تاکید شده است و از نظرگاه اسلام اولین و مهمترین اصلی است که اگر درست به آن عمل گردد می تواند به اصلاح ساختار اجتماع کمک فراوان نماید.

    1-5-2-  شعر فارسی به سبب توجه شایان به امور اخلاقی و مسایل اجتماعی همیشه به امور نیک دعوت نموده و مخاطب را از امور ناپسند نهی نموده است و این موضوع را باید از محوری ترین مسایل شعر فارسی برشمرد.

    1-5-3-  مولانا ،سعدی و حافظ از بزرگترین معلمان اخلاق شعر فارسی هستند و دعوت به امور پسندیده و ترک امور ناپسند اصلی ترین موضوع شعر این شاعران است گر چه در شعر مولانا به سبب ارتباط تنگاتنگ با قران این موضوع آشکارتر است.

     1-6-پيشينه‌ي تحقیق

    در زمينه‌ي امر به معروف و نهي از منكر تحقيقات عميق و گسترده‌اي انجام شده است. كتاب‌هايي كه در اين‌ باره بحث كرده‌اند موضوع را از جنبه‌هاي مختلف فقهي، حديثي، تفسيري، آيات‌الاحكام، اخلاقي و كلامي بررسي نموده‌اند.

    اما پژوهش و تحقیقی که به بررسی تجلی فریضه امر به معروف و نهی از منکر در شعر فارسی و در اشعار شاعران بزرگی چون مولانا ،سعدی و حافظ پرداخته باشد ،دیده نشد و از این جهت این پایان نامه می تواند حائز اهمیت باشد. بدیهی است عظمت وگستره این حوزه خطیر بر احدی پوشیده نیست ما نیز برآنیم تا ابعاد اجتماعی واعتقادی این فریضه سترگ را دراشعار شعرای مذکور بررسی نماییم .امید که عزیزان درآتیه توفیق واکاوی سایر شئون این فریضه بی بدیل الهی را بیابند.

    1-6-     روش تحقیق :

    به صورت کتابخانه ای و فیش برداری بوده است .ذکر این نکته لازم است که در این پژوهش و در فصل سوم با توجه به حجم زیاد اشعار مولانا و دفاتر شش گانه مثنوی ارجاعات به صورت اختصاری و به صورت زیر ذکر شده است :

    ب- بیت

    د- دفتر

    ولی اشعار دو شاعر دیگر یعنی سعدی و حافظ به صفحات منابع مورد نظر ارجاع شده است .

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

    فصل دوم :

    امر به معروف و نهی از منکر در اشعار مولوی

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

    2- 1- شخصیت مولوی

    «مولانا جلال الدین محمد فرزند سلطان العلما بهاءالدین محمد بلخی که بعدها در کتب از وی به «مولوی» تعبیر کرده اند.» 

    مولانا یکی از بزرگترین و تواناترین گویندگان متصوّفه و از عارفان نام آور و ستاره ی درخشنده و آفتاب فروزنده ی آسمان ادب فارسی است. وفات مولانا جلال الدین در پنجم جمادی الاخر سال 672 هجری اتفاق افتاده است.

    اشعار وی به دو بخش تقسیم می شود: نخست منظومه ی مشهور به مثنوی معنوی است که در شش دفتر فراهم آمده و 26000 بیت دارد و به حق یکی از برترین یادگارهای اندیشه ی بشری است که به عنوان بهترین و کاملترین منظومه ی عرفانی و حکمی شناخته شده است.

    بخش دوم اشعار او شامل غزلیات و رباعیاتش است با عنوان «دیوان کبیر» مشهور به دیوان غزلیات شمس تبریزی شناخته می شود که لبریز از تازگی درون مایه و ابداع و ابتکار است. و به جز رباعیات به 36360 بیت می رسد و رباعیاتش شامل 1983 رباعی یعنی 3966 بیت است.

    گذشته از این آثار منظوم، از مولوی آثاری به نثر باقی مانده که مجموعه ی مکاتیب و مجالس او و کتاب فیه مافیه است که در بردارنده ی سخنانی است که او در مجالس خویش می گفته و مریدان می نوشته اند.

    نثر این کتاب ساده و روان و درون مایه ی آن مطالب عرفانی، دینی، اخلاقی و اجتماعی است.

    جلال الدین محمد که زیرنظر پدری فقیه و عالم تربیت شده بود پس از وفات وی به خواهش مریدان به جای پدر بر مسند وعظ و تدریس نشست بی آنکه قدم در طریقت نهد که، سیدبرهان الدین محقق ترمذی به قونیه رسید و به ارشاد جلال الدین همّت  گماشت و به دستور او بود که جلال الدین سالها به ریاضت پرداخت و از بوته ی امتحان او چون زرناب، صافی و بی غش برآمد. «گویند در مجلس درس مولانا چهارصد طالب علم حاضر می شدند. و عدد مریدانش از ده هزار بیش بود. در سال 642 ملاقات معروف میان مولوی و شمس الدین محمد تبریزی که به قونیه رسیده بود، اتفاق افتاد و او را به یکبار دگرگون ساخت.

    چنانچه از آن پس پشت پا به مقامات دنیوی زد و زندگانی علمی گذشته را رها کرد و به تربیت و ارشاد سالکان پرداخت و دسته ی جدیدی از متصوّفه را که به «مولویه» مشهورند، بوجود آورد.».

    کلام مولوی ساده و در عین سادگی سرشار از مسایل عرفانی است و تصویرگری او تازه، زیبا، دلنشین، هنرمندانه و اعجاب انگیز است. «جهان بی کران اندیشه و تخیل دور پرداز و پهناور مولوی گاه موجب شده است که وی به زبان و واژگان معمول و معهود که تاب تعبیر مفاهیم مورد نظر او را نداشته، اکتفا نکند و با آفرینش ترکیبات و تعبیرات تازه به زبان شعر فارسی طراوت و توانی هر چه بیشتر ببخشد.» 

    2-2- مثنوی معنوی

    مثنوی معنوی سروده ی مولانا جلال الدین بلخی، مهم ترین اثر منظوم اوست که در شش دفتر به بحر رمل م سدس مقصور یا محذوف که حدود 26000 بیت دارد که جلوگاه اندیشه ی بلند عارفانه و نکات و لطایف حکیمانه ی اوست.

    این اثر ارزشمند، دریای عظیم معارف الهی و عرفانی است و مولانا بسیاری از داستانهای آن را با بهره گیری از شیوه ی تمثیل بیان کرده است.

    «مثنوی معنوی، یکی از مهم ترین آثاراندیشه ی بشری است، که در برگیرنده ی مسایل مهم عرفانی، نکات مهم اخلاقی و دینی می باشد که مملو از آیات قرآنی و احادیث و سنّت های نبوی در قالب ذکر حکایات و تمثیلاتی برای تشحیذ ذهن خوانندگان بیان گردیده است.» 

    «دو تن از شاگردان مولوی به نام های حسام الدین چلپی و صلاح الدین زرکوب مورد توجه ی مولوی بودند و مثنوی به اصرار و تشویق ایشان و کوشش مداوم مولوی باعث شد که یکی از نمودارهای اندیشه ی بشری که در عین حال از دلچسب ترین و لطیف ترین آن ها نیز هست بوجود آید.» 

    در سنت اندرزنامه نویسی و موعظه پردازی «مولانا» در مثنوی خویش یکی از چهره های درخشان است که مثنوی وی، برجستگی های آن سنت دیرینه را با همه ی معانی بلند و مفاهیم روشن عرفانی به روشنی هر چه تمام تر در خود متبلور ساخته است.

    مولانا که به برکت ذهن نکته یاب و تخیّل پویای خود از همه چیز از جمله از اشیاء و وسایل مادّی زندگانی مضمونها و تصویرها خلق نموده، بی تردید در جای جای مثنوی عرفانی خویش، از مقوله ی موعظه گری غافل نبوده و اندرزهایی را با جان مایه ی تأدیب، بیداری، تنبیه، و تذکّر نگارش نموده اند.

    گاهی موعظه را در قالب یک داستان و گاهی پند را در ابیاتی چند در کمال ایجاز بیان نموده اند.

    مولوی حیات را حرکت بی وقفه به سوی تعالی می داند. استکمال تمامی آفرینش از فروترین تظاهر تا برترین تجلی، و سیر تکاملی فرد ، هر دو را می توان در راستای این نور لحاظ کرد . نردبانی که انسان را رو به آسمان می برد. پیر راشد در مراحل سلوک، مرد سفر را به سوی حقایق عالی تر ارشاد و راهنمایی می کند تا آن که درهای حق گشوده می شود و دیگر در عشق نیاز به نردبان نیست، سماع نیز نردبانی به سوی آسمان است. سلامت نفس و صفا و صمیمیت دمیدن حیات و روحیه نشاط و امید در ارواح و نفوس از خواص بارز مولاناست.

    به اعتقاد مولانا هدف از منکر به جهت تقویت دین بود، امر به معروف به رعایت مصلحت عام بود و نهی از منکر به جهت بازداشت بی خردان از نارواییها ضرورت داشت. بدین گونه حکم شر یعت را هم مشتمل بر ضرورت و هم متضمن مصلحت نشان می داد.

    اینک بدنبال یافتن شاهد مثال در اثر پرمغز و بی نظیر مولانا، مثنوی معنوی، در این پژوهش خواهد بود. مرادم این است که مولانا در مثنوی خویش به عنوان یک مرد عارف و خدایی که خود را موظف به امر به معروف و نهی از منکر می داند، به اندرزگویی می پردازد و بعد به شناسایی نمونه هایی از این مقوله با روش تحلیل و تفسیر مختصر در زوایای آن برآیم.

    2-3- مولانا و توجه به اصول اخلاقی و اجتماعی

    مثنوي معنوي حضرت مولانا كتابي  عرفاني در بين معارف نه‌گانه علوم اسلامي، عرفان علمي است مستقل است. در يک تقسيم بندي، معارف اسلامي تقسيم مي‌شود به اعتقادات يا کلام، شريعت (كه فقه متكفل آن است) و اخلاق. در تقسيم بندي ديگري با رويكردي متفاوت، دين تقسيم مي‌شود به شريعت، طريقت و حقيقت. در معارف نـه گانه اسلامي (شامل: فقه، اصول، علم رجال،علم حديث، تفسير، اخلاق، فلسفه، كلام، تاريخ و عرفان) فقه و اخلاق متكفل اعمال ظاهري و عرفان عهده دار مباحث باطني و معنوي است .

    موضوع اخلاق چيست؟ اخلاق راجع به ملکات نفساني است و پيرامون فضايل و رذايل نفساني بحث مي‌کند. به طور مثال اخلاق ابن مسكويه يا معراج السعاده، گونه‌اي نگاه به صفات و افعال نفساني است. عرفان، نگاه يا معرفت ديگري است که متكفل جنبه‌هاي باطني دين و انسان است. تاکيد من برتفاوت عظيم بين اخلاق و عرفان است. يكي از مشكلات اساسي معرفت شناسي ديني و عمل متدينين، عدم تمايز بين اخلاق اسلامي و عرفان اسلامي است. آيت الله مطهري مي‌گويد:عرفا  اخلاق را که هم ساکن است و هم محدود، کافي نمي‌دانند وبه جاي اخلاق علمي و فلسفي، سير و سلوک عرفاني را که ترتيب خاصي دارد پيشنهاد مي‌کنند.

    اخلاق اسلامي در باره فضايل و رذايل نفساني بحث مي‌کند. ملكات نفساني تقسيم مي‌شود به صفات و افعال مثبت و منفي نفساني که در علم اخلاق تحت عنوان فضايل و رذايل نفساني به آنها اشاره مي‌شود. برخي از صفات نيک و ممدوح اخلاقي عبارتند از: راستي، تواضع، شجاعت، صبوري، عفت، حلم و حزم. افعال نيک عبارتند از:عدل، ايثار، عفو، صله رحم، حمايت از مظلومان، روا نداشتن آنچه انسان برخود نمي‌پسندد بر ديگران، نيکي به ديگران، مهرورزي با انسان‌ها، اصلاح ميان مردم، مراعات حقوق انسان‌ها و خوشرفتاري با والدين. رذايل نفساني نيز شامل رذايل صفاتي و رذايل افعالي است. برخي از صفات زشت و مذموم اخلاقي عبارتند از: دروغ گوئي، حسد، حرص، جبن، تهور، تکبر، خشم، حقد، تبختر، نخوت، طمع و تملق. برخي از افعال زشت و مذموم اخلاقي عبارتند از: دزدي، ظلم، شهوت، چاپلوسي، مدح ستمگران، سعايت و سخن چيني، ريا، خودپرستي، وهن مومن، پرونده سازي، تجسس، غيبت، تهمت، تفرعن و خودبيني يا عجب که مولوی امر به امور اخلاقی(معروف) و نهی از امور غیر اخلاقی(منکر)می کند.

    علماي علم اخلاق معتقدند تخلق به صفات ممدوح اخلاقي، اسباب زينت روح است. علم اخلاق اصولاً علمي است ايستا، بر عکس عرفان که علمي است پويا. ارسطو فيلسوف يوناني، مرجع فکري بسياري از علماي اخلاق، معتقد است غايت مطلق اخلاق "سعادت" است و حصول سعادت به واسطه فضيلت امکان پذير است. فضيلت حد وسط افراط و تفريط است. عرفان علمي است كه متكفل تعالي روح است؛ يعني دانشي است به مراتب بالاتر از اخلاق. به اين معنا هر اخلاقي، عارف نيست اما هر عارفي، قطعا اخلاقي نيز هست، يعني عارف در آغاز سلوك به پايان اخلاق مي‌رسد و انتهاي اخلاق، آغاز سلوك عرفاني است.

    آدمي در مرحله اول سلوك، بايستي صفات مثبت نفساني را ملکه وجود خويش نمايد. به قول جناب غزالي سالک بايد با زدودن مهلكات نفساني، رذايل نفساني يا صفات منفي و تخليه وجود خويش از صفات زشت و تجلـي صفات مثبت در وجود خود، روح خويش را مهياي گذار از تبتل، براي صعود به مقام فنا نمايد و در اين زمان است که انساني اخلاقي مي‌شود. اگر فردي درحوزه صفاتي، راست گو، باگذشت و صبور باشد، صله رحم كند، به ياري مظلوم بشتابد و در حوزه صفات منفي از بخل؛ غرور، حسد و امثالهم دوري گزيند.

    چنان که اشاره شد مثنوي كتابي است عرفاني. اخلاق در بطن عرفان است يعني يک عارف، اخلاقي هم هست. مولانا به خصوص در دفتر اول مثنوي كه موضوع اصلي آن "نفس" است به بررسي مهلكات و مراتب نفس (نفس اماره، نفس لوامـه و نفس مطمئنـه) مي‌پردازد و رذايل نفساني را به عنوان اسباب باز دارنده سالک در تخلق به اخلاق الهي تبيين مي‌کند.

    مولانا در آغاز مثنوي به طرح مباحث معرفت شناسي روح در عرفان مي‌پردازد: بحث جدايي از عالم اعيان و عالم لاهوت و ميل و اشتياق بازگشت به مبـدا اعلي، كه بحث هبوط روح، ارتباط با نفس و ميل به بازگشت است:

    بشنـو از نـي چـون حـکايت مـي کنـد از جــدايــي‌ها شـکـايـت مــي کـنـــد

    کــز نـيـسـتان تـا مــرا بـبريـده اند   از نـفـيـــرم  مــرد و زن نـالـيـــده انـد

    سينـه خواهـم شرحـه شرحـه از فـراق  تـا بـگــــويــم شـــرح درد اشـتـيـاق

    هر کسي کــو دور  ماند از  اصل  خويش           باز  جـويــد  روزگـار  وصـــل خــويـش

    2-4-  مولانا و توجه به اصول اعتقادی

    مولانا  در بیت اول (بشنو از نی چون حکایت می کند) مبادرت به بیان امر به معروف ونهی از منکر نموده است ومراد از «نی» انسان کامل است وادامه می دهد تا بیت نوزده، آزادی و حرّیت و عدم دلبستگی به لذّات دنیوی را توصیه می نماید و در آغاز، خویش پای بر سر کونین می نهد و آستین بی نیازی بر جهان و جهانیان می افشاند و دنیا و آخرت در چشم حقیقت بین او به هیچ نمی ارزد.

    سیم و زر که در نگاه نافذ او ارزش واقعی ندارد و قیمت  آن ساختگی می باشد، خود را در اسارت آن نمی بیند و بنده آنها نمی شود و آن گاه ندا در می دهد.

    بند بگسل، باش آزاد ای پسر                          چند باشی بندِ سیم و بندِ زر

    چون دلبستگی با لذّات اقتضای محدودیّت نظر و همّت می کند نسبت به چیزی که بدان دل بسته باشد و این محدودیّت مستلزم توقف است که در مسلک مولانا نوعی از مردن شناخته می شود و او ما را به زندگی جاوید می خواند پس تا وقتی که رشته های اوهام و تلقینات و عادات و مواریث از هم نگسلد آدمی به معنای آزادی حقیقی که مرتبه ی کمال انسانی است و اصل نمی گردد و شخصیّت واقعی وی جلوه گر نمی شود و به زندگی جاوید دسترسی پیدا نمی کند بنابراین، سالک باید این بندها را پاره کند تا بندۀ هیچ کس و هیچ چیز نباشد و چنان شود که آن درویش گفت:

    اِنّا قَد حُرَّرنا عَن رِقّ الأشیاء فی الأزَلِ. 

    مولانا در پندهای خویشتن شرط رسیدن و حصول به معرفت را تهذیب نفس و تزکیۀ ضمایر و محو کردن رفتار زشت و ناپسند می داند و بدین سبب دل آدمی را که منبع عشق احدیت است همانند آینه می داند و قلب آدمی تا همانند آینه پاک و صافی نگردد نمی تواند حقایق را به روشنی نمایان سازد.

    آینت دانی چرا غمّاز نیست               ز آنک زنگار از رخش مُمتاز نیست 

    ادب نزد صوفیان یکی از اصول مهم طریقت است و همچنانکه حفظ حدود ظاهر را ضروری می داند. حفظ باطن از تجاوز حدودی که میان سالک و پیر یا حق تعالی موجود است ضرورت دارد و مشایخ در این باره سخنان باریک و لطیف گفته اند که حاصل آن ها پاک داشتن دل و عدم التفات به غیر و رعایت کمال اخلاص است در نیّت و مقصد، مولانا نیز دربارۀ رعایت ادب در مثنوی بارها سخن گفته اند از جمله:

    از خدا   جوییم   توفیق    ادب                                   بی ادب محروم گشت از لطف ربّ       

    بی ادب تنها نه خود را داشت بد                      بلکه   آتش   در   همه  آفاق  زد

     

    مولانا در مورد وعظ و پندهای خویش رعایت ادب و حفظ و حدود را ضروری می دانند و آن را از طریق بیان عقوبت کسانی که بی ادبی کرده اند، شرح می نماید و با استناد به قرآن کریم، با آوردن عقوبت کسانی که ترک ادب کردند، سفارش و توصیه می نماید.

    آنچه بیش از هرچیز در این دو بیت نظر را جلب می کند، طرز برداشت، تازگی طرح و اسلوب آن است که با دیگر بیت ها متفاوت است و نموداری است از قریحۀ خلّاق و باریک بین و ذوق لطیف شاعر.

    او اعتقاد دارد نداشتن ادب، سرچشمۀ هر بدی است و امروزه شاهد مثال زیر، نمونه ی بارز یک ضرب المثل می باشد که اهل سخن در پاسخ هر بدی از آن بهره مند می شوند.

     مولانا در دو بیت زیر، صوفیان را مخاطب خود قرار می دهد و اهمیت وقت و نحوه ی استفاده از آن را متذکّر می شود و به ایشان هشدار می دهد که وقت عزیزترین چیز است و آن را از اصول مهم طریقت می داند و با طرح بیت ها شرح مبسوط و بسیار مؤثر و بیدار کننده، در امر به معروف خویش نسبت به شاگر دانش ارائه می دهد.

    صوفی ابن الوقت باشد ای رفیق                                               نیست فردا گفتن از شرط طریق         

    تو مگر خود مردِ صوفی نیستی                                                هست  را  از  نِسیه خیزد نیستی

     

    صوفیان باغتنام فرصت و وقت اهمیّت بسیار می داده اند و معتقد بوده اند که دست و دل درویش باید پیوسته در کار باشد و مناسب حال خود به وظائف قبلی یا اعمال ظاهری همواره قیام کند و نفس را به حال خود بازنگذارد چه در آن هنگام نفس بی کار نمی نشیند و از طریق وسوسه خاطر سالک را مشوّش و افکار پریشان و بیهوده را بر وی مسلط می سازد و به کارهای باطل می گیرد و بنابراین صوفی همواره به کاری که در خور است اشتغال دارد و در آنچه بود یا خواهد بود اندیشه نمی کند و این مناسبت او را «ابن الوقت و یا ابن وقیه» می گویند.

    از این ادبیات مولانا دفاع از پادشاه را که آمر بود و قتل زرگر به فرمان وی صورت گرفت شروع می کند بدینگونه که آن قتل و آن فرمان از کسی صادر شد که بکلّی از اغراض نفسانی پاک بود و بیخ آرزو و شهوت را برکنده بود و آن خون برای آن ریخته شد که مصلحت مقتول در آن بود و یا آن که به رونق صلاح کلّی انجام گرفت مانند آن چه انبیا و مصلحین بشریّت می کنند و ما بر ایشان اعتراض نتوانیم کرد یا عملی که طبیب حاذق برای مصلحت شخص بیمار یا جلوگیری از انتشار بیماری می کند و آن همه در قانون اجتماع مقبول بلکه ممدوح است و چون پادشاه خویش را از غرض شخصی پاک کرده بود پس فرمان وی به جا و در محل قبول اتفاق افتاد.

    شاه آن خون از پس شهوت نکرد                                 تو  رها  کن  بدگمانی و نبرد 

    تو گمان بردی که کرد آلودگی                        در صفا غش کی هلد پالودگی

     

    اندرزی است برای طا لب که به ظاهر حال و دعوی شیخی وارشاد و داشتن خانقاه و سند فریفته نگردد و تسلیم هر مدّعی نشود زیرا همیشه مردمی بوده اند که بر گزاف و به باطل و برای احراز ریاست، خود را به صورت اهل حقیقت آراسته و دعوی رهبری و پیشوایی کرده و مردم ساده دلی را به دام افکنده  اند به خصوص در روزگار مولانا که درویشی رونق عظیم داشته و مایۀ رسیدن به مال و جاه دنیوی بوده است. چنانکه شیخ عطار در الهی نامه نیز این مضمون را بدین صورت بیان می کنند:

    بسی دجال مهدی روی هستند                       که چون دجّال از پندار مستند           

    پی  دجّال  جادو  چند  گیری                        نه  وقتِ  آن که آخر پندگیری 

     

    و نظیر آن از گفته ی مولانا:

    درین بازار طرّاران زاهد شکل بسیارند                       فریبندت اگر چه اهل و با عقل متینی تو

    روی هر یک می نگـر می دار پــاس                          بــوک گردی تو ز خدمت رُوشنــاس      

    چون بسی ابلیــس آدم روی هست                          پس  بهـر دستــی  نشاید داد دست

     

    اشاره دارد به حدیث نبوی که فرمود:من خالفت سریرته علانیه فهو منافق کاءنا من کان  بایستی طرف خود را بشناسیم که جقدر با ما در رفتار ومنش صداقت دارد.

    در ابیات فوق مولوی تاکید دارد اولین راه دوری از منکرات پرهیز از دوستی با ابلیس رویان آدم نماست .

     

    2-5- هشدار اینکه هر کس مسئول اعمال خودست‏

    در ابیات زیر مولوی تاکید می کند که نتیجه اعمال هر کس به خودش برمی گردد و اگر کار نیکی انجام دهید نتیجه آن نیک خواهد بود و بر عکس.

    چو بکاری جو  ، نروید  غیرِ جو                       قرض، تو کردی ز که خواهی گرو        

    جُرم خود را بر کسی دیگر مَنِه                        هوش و گوش خود بدین پاداش ده     

    متهم کن نفس خود را‌ ای فتی                                    متهم  کم  کن   جزای   عدل   را

    2-6- تاکید به داشتن پیر و مرشد

    میان صوفیان و علمای ظاهر، اختلافی عظیم در مورد احتیاج به پیر، وجود داشته است. اهل ظاهر می گفتند که قرآن و حدیث و اقوال علمای دین و تحصیل علوم دینی برای نجات امّت کافی است و حاجتی به شیخ و تربیت او، وجود ندارد، صوفیان می گفتند که طریق تهذیب نفس، سخت غامض و دشوار است و هر کسی آفات آن را نمی شناسد، طریقت را مثال می زدند به جادّه های محسوس که طی آن ها بی دلیل و راهبری متضمّن خطراست و برفرض آن که کسی راه را بازشناسد، وقتی با دلیلی راه دان همراه شود، آرامش خاطر او بیشتر است پس اگر آدمی در راه حسّ به راهبری نیازمند است بطریق اولی درطی طریق مجاهدۀ نفس و تصفیه ی دل که راهی بس نهان و محفوف به هزاران آفت است به راهنمایی بصیر و واقف بر مواضع خطر نیازمند خواهد بود، مولانا عین این دلیل را ذکر می کند.

    صوفیان و مخالفان ایشان در ضرورت وجود پیر، هر یک بر درستی گفتار خود، دلائل چند آورده و ادلۀ یکدیگر را نقض و ردّ کرده اند. 

    حقیقت امر ،آن است که راهرو به هر حال در سلوک جاده ی حق، به شیخ و پیری راهبر نیازمند است و بیان احکام و اخلاق در کتب دینی هرگز کفایت نمی کند، معالجه و درمان روح از علاج تن سخت دشوارتر است، بیماریهای دل و امراض نفسانی نیک در پرده و پوشیده است، کسی که بدین گونه بیماری گرفتار می شود بیمار است و درد خود را حس نمی کند، این علل و امراض گاهی جداگانه اثر می کنند و گاهی با یکدیگر می آمیزند و بیماری صعب و هول انگیزی را سبب می شوند، با وجود سختی و دشواری مرض، بیماران روحی از احوال خود لذّت می برند و بدان می نازند تا چه رسد بدانکه در صدد علاج برآیند و به طبیبی علّت شناس گرایند، درمان دل و نفس به وسیلۀ کتب همچنانست که کسی بیماری محسوس را از روی کتب طبّ معالجه کند و یا از داروساز بخواهد که دارویی برایش تجویز کند، اصل و پایه درمان، تشخیص بیماری است که بدون طبیب حاذق صورت نمی پذیرد، میزان استعمال دارو هم بسته به تشخیص طبیب است، کتب شرعی و اخلاق مانند کتب طب و داروشناسی است و درمان روح از روی آن کتب، همان حکم دارد که معالجه ی حصبه و سل و یا هر مرض دیگر بوسیلۀ کتاب های پزشکی و داروسازی.

    خانقاه به منزلۀ بیمارستان و پیر، به جای طبیب و پرستار است که حالات درونی و آثار اعمال را در باطن سالک به دقّت و از روی دل سوزی مراقبت می کند و آن گاه که سالک از بیماری رست و تخلیه به کمال رسید و تحلیله و آرایش جان آغاز گشت باز هم آفاتی که ممکن است به جان سالک درآویزد، با خبر سازد و برحذر دارد تا فریفتۀ محمل نگردد و عجب و خودبینی مجاهدتش را نقش برآب نکند، این راه تا وصول به مرتبۀ فنا، هر منزلی متضمّن خطری و مخافتی و هر قدمی آمیخته به آفتی است، در تمام این منازل، اِشراف پیر مدد جان سالک است و او را دستگیری و یاری تواند کرد. گفتار صوفیان در ضرورت وجود پیر همانند است به عقیدۀ شیعه دربارۀ امام، شیعه می گویند که هرگز جهان از حجّتی غایب یا حاضر و ظاهر هر خالی نتواند بود.

    مولوی اعتقاد دارد که در راه دین و انجام فرایض دینی نباید خودسرانه عمل کرد ، بلکه باید حتما از راهنمایی پیر روشن بین راهدان و راه شناس بهره برد چرا که راه رسیدن به شناخت و رساندن دیگران به معرفت و شناخت راهی بس خطرناک است:

    پیر را بگزین که بی پیر این سفر                     هست بَس پُر آفت و خوف و خطَر       

    آن   رهی  که   بارها   تو   رفتۀ                                 بی قُلا وُز    اندر    آن    آشفتۀ         

    پس رهی را که ندیدستی تو هیچ                    هین  مرو  تنها ز رهبر سرمپیچ          

    گر   نباشد  سایۀ  او بر  تو   گُول                                پس ترا سرگشته دارد بانگِ غول        

    غولت  از  راه  افکند  اندر   گزند                                 از تو داهی تر درین ره بَس بُدند

     

    ابیات فوق، تفسیر حدیث ذیل است:

    یا عَلیُّ اِذا تَقَرَّبَ النّاسُ اِلی خالِقِهِم فی اَبوابِ البِر فَتَقَرَّب اِلیهِ بانواع العَقَل تَسبِقهُم بِالدَّرَجاتِ وَ الزُّلفی عِندَ النّاسِ وَ عِندَاللهِ فِی الآخِرَهِ.

    (ای علی چون مردم به آفریدگار خود از راههای نیکوکاری تقرّب جویند، تو از راههای گوناگون عقل و دانایی نزدیکی جوی تا از ایشان به پایه و نزدیکی پیش تر آیی در نزد مردم بدین جهان و در پیشگاه خدای تعالی بدان جهان). 

    چنانکه می بینید مولانا عقل را به معنی عقل که ولی کامل است گرفته و از آن دلیلی بر فوائد صحبت و همنشینی پیران انگیخته است، مفاد حدیث، ترجیح اعمال سرّ و باطنی بر عمل و حرکات بدنی و ظاهری است ولی شرط صحّت آن اعمال، نیز در نظر صوفیان، اجازت پیر است. درتشیع در بحث اطاعت از ولایت به معنای پیروی آگاهانه وبا اختیار است چنانکه حضرت حسین بن علی (ع) در شب عاشورا بر اساس سنت اتمام حجت به یارانش برای تعیین سرنوشت فرصت انتخاب داد.

    انسان هر قدر قوی و نیرومند باشد از حیله سازی هوای نفسانی در امان نیست راه حق، باریک و خطرآمیز است، توسّل به صحبت پیران شرط احتیاط و دورنگری است از آن جهت که پیر از هوی و هوس پاک است، کار بد نمی کند و  اندیشۀ ناصواب بر دلش نمی گذرد کسی که در صحبت او دوز می گذارد بالطّبع و برای همنشینی و شهود احوالی وی چنان می شود که به کارکرد و یا خاطر نفسانی دیرتر و کم تر می گراید زیرا محرّکات درونی از امور بیرونی مدد می گیرند و در هیجان می آیند و چون سالک همه عمل حق و صواب بیند و حسّ بداندیش در همنشین خود نکند به ناچار فکر تباه و خواطر پلید گرد ضمیرش نمی گردد امّا این همنشین باید کی از تصرّف هر گونه محرّکی خواه تلقینی یا تقلیدی و هر خاطری نفس آلود برکنار و ثباتی چون کوه قاف و پروازی بلند همانند سیمرغ داشته باشد تا سایه بر سر سالک گسترد، سایه ای بلند و دیر پای.

    پیری که دارای این صفات است از خود فانی و به حق باقی است، مظهر حق است، و صورت بشری او، رویوش و نقابی است بر چهرۀ آفتاب حقیقت افکنده اند.

    2-7- شروط امر به معروف و نهی از منکر

    وظيفه امر به معروف و نهى از منكر قبل از هر چيز دو شرط اساسى دارد:يكى بصيرت در دين و ديگرى بصيرت در عمل.بصيرت در دين-همچنانكه در روايت آمده است-اگر نباشد زيان اين كار از سودش بيشتر است.و اما بصيرت در عمل لازمه دو شرطى است كه در فقه از آنها به «احتمال تاثير»و«عدم ترتب مفسده »تعبير شده است . اين شرط ،مورد اتفاق جميع فرق اسلامى است به استثناى خوارج. در ابیات زیر مولوی برای امر به معروف شروطی را برمی شمارد و به یک شرط بسیار مهم اشاره می کند و آن پی بردن به آفات راه است .آمر به معروف باید آفات راه را بشناسد تا در اجرای این فریضه موفق باشد و گرنه کار او به مثل کسی است که انباری از گندم ذخیره نمود ولی آن را در کنار لانه موشان ذخیره کرد و از آفت آنان غافل گردید :

    ما در این انبار گندم می کنیم                                   گندم   جمع   آمده   گم   می کنیم   

    می نیندیشیم آخر ما به هوش                                    کین خلل در گندمست از مکر موش    

    موش تا انبار ما حفره زدست                                      وز   فنش  انبار  ما  ویران   شدست    

    اول ای جان دفع شر موش کن                                    و انگهان  در جمع  گندم  کوش کن    

    گرنه موشی دزد در انبار ماست                                   گندم  اعمال   چل   ساله   کجاست   

    ریزه ریزه صـدق هر روزه چرا                                                 جمع  می نایـد   در   این   انبار   ما   

    در اینجا میخواهیم نمونه ای از ادبیات آئینی که بر گرفته از مثنوی مولانا جلال الدین است عنوان کنیم.مولوی بسیار هوشمندانه به یکی از مهم ترین اصول امربه معروف و نهی از منکر اشاره می کند ؛ به عقیده مولانا آمر به معروف باید اخلاص در عمل داشته باشد  در این راه از تندی ها نرنجد و خشم نگیرد و این فریضه را فقط برای رضا خدا به جای آورد:

      از   علی   آموز    اخلاص    عمل                                          شیر  حق  را  دان  منزه  از دغل        

    در غزا  بر  پهلوانی   دست   یافت                               زود شمشیری در آورد و شتافت          

    او  خدو  انداخت  بر   روی   علی                                            افتخار      هر  نبی  و  هر    ولی        

    او خدو زد بر رخی که  روی  ماه                      سجده آرد بیش او د ر سجده گاه       

    در زمان انداخت شمشیر آن علی                                 کرد   او    اندر    غزایش  کاهلی        

    گشت حیران آن مبارز این   عمل                                وز نمودن عفو و رحمت بی محل        

    گفت  بر   من  تیغ  تیز  افراشتی                                             از  چه افکندی؟ مرا   بگذاشتی؟         

    گفت من تیغ  از  بی  حق  میزنم                                            بنده    حقم  نه   مامور    تنم           

    شیر   حقم   نیستم   شیر   هوا                                              فعل  من  بر دین من باشد گواه         

    رخت  خود  را  من   ز ره  برداشتم                                          غیر    حق  را من عدم انگاشتم          

    سایه ای  ام   که    خدایم    آفتاب                                          حاجبم   من نیستم او را حجاب         

    باد  خشم  و  باد  شهوت   باد   آز                                           برد  او  را  که  نبود  اهل   نماز         

    چون  خدو  انداختی  در  روی  من                              نفس خسبید و تبه شد روی من         

    نیم  بهر  حق  شد  و   نیمی   هوا                                           شرکت  اندر  کار  حق  نبود  روا        

    گبر  این  بشنی د و نوری  شد بدید                                         در  دل  او  تا  که  زناری   بدید        

    گفت  من  تخم  جفا    می کاشتم                                           و  آن تو  را  نوعی دگر پنداشتم         

    تو   ترازوی   احد   خو    بوده ای                                            بل  زبانـه  هر   ترازو    بوده ای         

    من  غلام   موج   آن  دریای  نور                               که   چنین  گوهر برآرد بر ظهور        

    قرب پنجه کس ز خویش و قوم را                                عاشقانه  سوی  دین  کردن  روا

               

                           

    مولانا در اشعار فوق میخواهد تاکید کند اخلاق حسنه در سیره علوی وائمه معصومین چه آثار تربیتی موثری داردواین پیام تربیتی با تخلق به اخلاق الهی صبغه ابدیت گرفته است وبه همین دلیل هشداری برای مامور امربه معروف ونهی از منکر ماست که نکنددر این حوزه مقدس اغراض شخصی و وخشم غضب خود را ملازم تصمیمات تربیتی نماید که دراین صورت به جای دین زایی دین زدایی نموده است.

    2-8-  تاکید مولوی به شیوه های امر و نهی

    مولانا، امر به معروف و نهی از منکر را همیشه مستقیما" و به تنهایی اعمال نمی کند بلکه گاهی در هدایت گری و ارشاد از زبان شخصیت های متفاوت مطلب را ادا می کند.

    پند و نصیحتی که به عمل آموزند از پند گفتن بسیار قوی تر و گیراتر است برای آن که این گونه پندپذیری به ادراک و استنباط خود انسان حاصل می شود و چیزی است که خود یافته و در ذهن ساخته  است و انسان به مصنوعات و ساخته های خویش دلبستگی هر چه تمام تر دارد خواه آن ها را در ذهن و ضمیر خود بسازد یا دستکار خارجی و بیرونی او باشد گذشته از آن که عمل نشانۀ اعتقاد کسی است که آن را به انجام می رساند و کمتر احتمال ریاو تقلّب در آن می رود برخلاف پندی که به گفتار دهند که موجب خودنمایی است.

    دیگر آن که نصیحت هرچند به قصد خیرخواهی کنند در حقیقت مشتمل است بر بیان نقص و ضعف فکر دیگران و اظهار فضیلت خود، امری که ناخودآگاه و یا با وجود استثعار، هیچ کس آن را بر خود نمی پسندد و به هیچ خردمند و صاحب فضیلتی اجازه نمی دهد که خود را کامل و تمام خرد و او را ناقص و کوته فکر بشمارد و بدین جهت است که اندرزگوی و ناصح همیشه مبغوض و دشمن روی است و مردم او را بالطّبع دوست نمی دارند و پیشینیان به همین جهت، شرط کرده اند که نصیحت در خلوت گفته شود، آوردن نصیحت و اندرز در لباس مثل و قصّۀ جانوران نیز به همین دلیل است تا شنونده خود به نکات قصّه و مثل توجه کند و کینۀ ناصح پندآموز را در دل نگیرد علاوه بر آن که امر و فرمان از هر آمری که باشد حاکی از نوعی برتری و استیلاست و با غریزه ی خودخواهی بشر سازگار نیست و خود به خود موجب سرکشی و تمرّد و سرپیچی از فرمان است و از این رو گفته اند:

     الاِنسانُ حریص عَلی ما مُنِعَ.

    در ابیات زیر حضرت مولوی آمران به معروف را به آموزش عملی دعوت می کند یعنی آمر به معروف باید ابتدا خود عامل به معروف باشد و در رفتار و کردار و گفتار خود عملا  از منکر دوری کند:

    گفت  طوطی  کو  بفعلم  پند  داد                  که   رها   کن   لطفِ   آواز  و  وداد    

    ز  آنک  آوازت  ترا  در  بند  کرد                     خویشتن   مُرده   پَیِ  این  پند  کرد   

    یعنی ای مُطرب شده با عام و خاص                 مُرده شو چون من که تا یابی خلاص   

    دانه   باشی   مُرغکانت   برچینند                   غنچه     باشی    کودکانت   برکنند   

    دانه  پنهان  کن  بکلّی  دام  شود                    غنچه   پنهان   کن   گیاه  بام   شو    

    سخن گفتن یا به قصد ارشاد و هدایت و یا برانگیختن و یا مشغول داشتن مستمع است و یا برای خودنمایی و فضل فروشی گوینده و امثال آن هاست و در تمام این موارد توجّه و شنیدن و گوش فراداشتن از سوی شنونده شرط است، حسن استماع، نشانۀ توفیق و کامیابی سخنور است، ناپروایی و بی التفاتی مستمع، از ناکامی و سوء تشخیص قائل حکایت می کند، گوینده ای که مستمع خوب ندارد مانند کسی است که به شتاب راهی را می پیماید و ناگهان سرش به دیوار می خورد. و به ناچار از حرکت باز می ایستد، این حالت در اجتماع و گروه افزون تر هرچه محسوس تر است زیرا در آن جا مظنّۀ خودنمایی و یا ارشاد قوّت بیشتر دارد.

    مولانا در فیه مافیه فرموده است:

    «و فرصتهای دیگر هست بقدر جذب مستمع ظاهر شود، مستمع همچون آرد است پیش خمیر کننده، کلام همچون آبیست، در آرد آن قدر آب ریزد که صلاح اوست».

    این سخن مولاناوهم چنین اشعار ذیل باستناد آیه شریفه"فبشرعبادی الذین یستمعون القول ویتبعون احسنه"  است که درواقع مستمع باید آکاهی وبصیرت کافی برای تحلیل شنیده های خود داشته باشد وانتخاب بهترینها بشارتی است برای بندگان خوب خدا:.

    ای   دریغا   مر  ترا   گنجا   بُدی                    تا   زجانم  شرح   دل   پیدا   شدی    

    این سخن شیرست در پستانِ جان       بی کشنده  خوش  نمی گردد  روان    

    مستمع چون تشنه و جوینده  شد                    واعظ   ار  مُرده  بود  گوینده  شد       

    مستمع  چون  تازه  آمد  بی ملال                   صد زبان گردد به گفتن گنگ و لال    

    چونک   نامحرم   درآید   از   دَرَم                   پرده  دَر  پنهان  شوند  اهلِ  حَرَم      

    ور  درآید   محرمی  دور  از  گزند                    برگشایند     آن      روی      بند

               

    2-9-  مولوی و دعوت به تلاش برای رستگاری

    مولانا اکنون در بیت های زیر می خواهد که راه نجات و طریق فوز و رستگاری را بازگو کند. او معتقد است که عارفان و اَبدال، ظهور علم و اراده و قدر حق هستند و می توانند به حقیقت رهبری خلق کنند و آن ها را به قول و فعل بسوی خداوند فراخوانند و معتقد است که سالک در آداب سفر، به تنهایی نمی تواند آفات و خطرات را برطرف کند، بدین جهت بدون مرشد و آمر، خویش را در تهکله و خطر خواهد  افکند و توسل به پیر نزد ایشان شرط اصلی آداب سفر است.

    چنانکه خواجه حافظ می فرمایند:

            قطع این مرحله بی همرهی خضر مکن          ظلمات است بترس از خطر گمراهی

    و لیکن هر کسی هم شایسته شیخی و پیشوایی نیست و خود را به هر کسی نباید تسلیم کرد زیرا مربّی بی خبر و بی اطّلاع از رموز تربیت مانند طبیب جاهل است که مرض را سخت تر می کند و در نتیجۀ معالجه ی غلط، بیماری بر سر بیمار می نهد و درد بر درد می افزاید و از اینرو مولانا قصۀ ابراهیم را که روی ستاره برتافت شاهد می آورد تا طالب بر حذر باشد و از شیخان و پیران مدّعی که گرمی و ذوقشان مستعار و ناپایدار است خویشتن را بدور دارد. 

     در ابیات زیر مولوی توصیه می کند که در امر به معروف و نهی از منکر باید به شیوه اولیا توجه کند تا چراغ راهش باشد:

    دامن او  گیر  زوتر  بی گمان                          تا  رهی  در  دامنِ  آخر زمان

    کَیفَ مَدَّ الظّلَ نقش اولیاست              کو دلیلِ نورِ خورشیدِ خداست           

    اندرین وادی مرو بی این دلیل            لا اُحِبَّ  الآ فِلین گو چو خلیل

               

    در بیت زیر، وزیر نامسلمان وعظ می گوید و نصیحت می کند و با چاپلوسی و فریبکاری مردم کم خرد را می فریبد ولی آنهایی که ذوق معنوی دارند فریفته ی سخنان نغز و دلکش او نمی شوند زیرا در آن سوز معنی و اثر  حقیقت نمی یابند. چون سخن وزیر فریبکار ظاهری نغز و زیبا داشت و زیرکانه ترتیب می یافت مردم ساده دل و بی‌ معرفت را می فریفت ولی آنها که به سخن حق من الجمله آشنایی داشتند از آن سخن در آغاز، لذّت می بردند و سرانجام ناگواری آن را در می یافتند.

       ناصح دین گشته آن کافر وزیر                             کرده او از مکر در گوزینه سیر    

    2-10- امربه معروف در اشعار مولوی

    یکی از شیوه های مولانا درتبلیغ امر به معروف ونهی از منکر،امر به اعتقاد به توحید است که مروری بر آن خواهیم داشت:

           نوح نهصد سال دعوت می نمود                          دم به دم انکار قومش می فزود

                  هیچ از گفتن عنان واپس کشید ؟                       هیچ انـدر غار خاموشی خزید

     

    امربه معروف ونهی از منکر در هیچ زمانی نباید متوقف شود وشکست وعقب نشینی ورخوت در انجام فریضتین قابل توجیه نیست واصولا همه انبیا با پیام مهربانانه بر تذکر لسانی مداومت داشتند.

    2-10-1- امر به اعتقاد به توحید

    محور جهان بيني مولانا، خدا مركزي يعني توحيد است و در مسائل اخلاقي نيز التفات به خدا مساله اصلي اوست. اگر افعال و صفات انساني در جهت او و توجه به او باشد اخلاقي است. در اخلاق سكولار، فرد اعتقادي به خدا ندارد و تنها رضايت مردم را در نظر دارد. اخلاق سكولار از نظر مولانا هيچ وجهي ندارد، عمل سکولار در چارچوب جهان بيني مولانا، در حوزه فعل يا صفت اخلاقي او جايي ندارد. با تعريف مولانا از هستي، اگر انساني در ارتباط با خدا باشد؛ امري الهي و خير است و اگر نسبتي با حق نداشته باشد هر چند براي اجتماع مفيد باشد، ليکن ربّاني و الهي نيست. محور توجه مولانا در مثنوي خدا، توحيد و مساله چگونگي بازگشت انسان به مبدأ اعلي است. در چارچوب فکري او، بحث انسان جايگاه محوري دارد. توحيد مركز ثقل تفكر مولاناست. او در صدد توضيح مساله انسان و چگونگي بازگشت او به جانب معبود يا محبوب است تا به انسان تفهيم کند تو که از عالم اعيان هستي، از آن نيستان جدا شده اي، از محبوب فراق يافته، به اين عالم هبوط کرده اي؛ درياب چگونه مي‌تواني به مبدا و ماواي خويش بازگردي.

    به گمان مولوی اول شرط گام نهادن در این وادی این است که خود ناهی از منکر باید خودش را و جایگاه اصلی خودش را بشناسد:

    بشنو از ني چون حکايت مي کند                                وز جـداييها شکايت مي کـند            

                                                                                       

    مولانا در همان آغازين بيت مثنوي، بحث انسان و توحيد در کنارهم قرار گرفته، زيرا از يك سو خدا را مي‌بيند كه يگانه وجود است و همه جهان، تجليات اوست و از ديگر سو انسان، که خليفة الله است. از آن رو که انسان خليفـه خداوند است، انسان و خدا، موضوع اصلي بحث مولاناست. خدا در مركز آن است و انسان هم مساله اصلي اوست. براي بازگشت انسان به ماواي اصلي خويش چه بايد کرد؟ عواقب راه، سدهاي اين مسير و مشكلات اين بازگشت چيست؟ نشانه‌هاي اين دردها چيست؟ راه معالجه آنها چيست؟ چگونه مي‌توان شفا يافت؟ چگونه مي‌توان به سوي او پرواز كرد؟مولانا خدا محور است اما انسان را سايه اصلي او مي‌بيند و بر اين باور است که انسان كريمه الهي است که به اين دنيا هبوط كرده، اما قابليت خليفة اللهي را داراست. کل آفرينش به خاطر انسان است و اين مساله اساسي وجود است، بنابراين بحث اومانيسم الهي در مثنوي مطرح است، منتهي بااين تفاوت جوهري که در اين اومانيسم الهي، خداوند محور و مركز وجود است، نَـه انسان. انسان به عنوان خليفة الله، مسالـه اصلي و گل سرسبد آفرينش است و همه هستي توسط خداوند حول وجود انسان، ساختار و تشكل مي‌يابدعرفان اصولا آسماني و الهي است، اما مولانا مي‌خواهد براي آباداني اين دنيا نيز از آن استفاده کند. اگر بين عقل معاد و عقل معاش توازن ايجاد شود اين جهان آباد خواهد شد. اگر تنها عقل معاش حاکم بر امور باشد، اين جهان ويرانكده‌اي خواهد شد که فرعونيان بر آن غلبه مي‌يابند. عقل جزئي در اتصال با عقل كلي، به عقل ربّاني بدل مي‌شود و سعادت دو دنيا را فراهم مي‌آورد. در تفكر مولانا زمين و آسمان با کل هستي در هم تنيده قدسي مي‌گردند. هر چه جامعه الهي تر باشد اين زمين آبادتر مي‌شود. جنگ‌هاي بين آدميان، انعکاسي از جنگ بين قواي مختلف در وجود آدمي است، كه در واقع ستيز بين حواس و عقل و قلب است. اين اصطكاك تا ايجاد هماهنگي بين قواي دروني، هم چنان برقرار است و تا صلح دروني نباشد، در بيرون صلحي ايجاد نمي‌شود

    همان طور كه گفته شد، مولانا به آباداني اين دنيا هم توجه دارد که غايت آن، آباداني آن دنياست. او آباداني اين دنيا را در الهي شدن انسان‌ها و جامعه مي‌داند و اين مصداق تفكر خدايي حضرت مولاناست. مقصود مولانا از بيان چنين حکايات و تشريح شرايط، چگونگي استفاده از عبارات و واژه‌هاي ناسوتي، زندگي زميني و مطالب مرتبط با زندگي عيني انسان‌ها، با هدفِ توجه دادن آنها به جانب مفاهيم بلند عرفاني است، لذا مقصد و مقصود حضرت مولانا از طرح اين گونه داستان‌ها، استنتاج معنوي است. با عرضـه سؤالات دوره جديد به مثنوي، در باره چگونگي رابطه قدرت و مذهب، اخلاق و قدرت، معنويت و حكومت، معنويت و اجتماع و امثال آن، امکان فهم لايه‌هاي پنهان مثنوي و پاسخ برخي از مسائل انسان امروز فراهم مي‌آيد.

    2-10-2-  امر به اخلاق

    آيا براي اخلاقي شدن بايد عارف شويم؟

    انسان مي‌تواند اخلاقي باشد اما عارف نباشد، ليکن جهت نيل به مراتب والاي معنوي بايستي با استعلا از مقام اخلاق، به مرتبه سلوك عارفانه نائل آيد. در اين مورد دو گرايش وجود دارد: اخلاق سكولار يا اخلاق بدون خدا و اخلاقي با حضور خداوند، که اخلاقي است که مولانا در مثنوي طرح مي‌کند. اصولا انسان براي خدايي شدن و اخلاقي بودن بايستي به جانب حبيب روي آورد. با ارتباط با حبيب، يعني محبوب کل مي‌توان اخلاقي شد و روحي معمور يافت. بدون ارتباط با خدا نمي‌توان به فربهي روح دست يافت؛ در مرحلـه تجليه ، روح الهي شده و آدمي درست كردار مي‌شود. اين است تفاوت عظيم اخلاق الهي با اخلاق سکولار بي خـدا

    اخلاقي كه در مثنوي مولانا مطرح است، اخلاق الهي است كه مبدأ، محور و موتور حركت آن خداوند است. اخلاق در مثنوي، مقدمه‌اي است براي ورود به عرفان و پرواز روح به مراتب بالاتر.

    صحت اين حس بجوييد از طبيب                                صحت آن را بخـواهيــد از حبيب

    العلم نوعان علم الابدان وعلم الادیان درزمانهای قدیم طبیب حکیم نیز بوده یعنی ضمن تسلط به درمان جسم درمانگر روح نیز بوده امروزه متاسفانه بواسطه تفکیک علمین درجامعه پزشکی آسیب هایی چون دنیا زدگی رسالت انسانی این جماعت فرهیخته ونبی صفت را دچار مشکلاتی نموده است 

    تعالي معنوي و روحي و شفاي روحي، با طي طريق به جانب حبيب قابل دست يابي است

    فلسفه اخلاق با علم اخلاق متفاوت است. در علم اخلاق موضوعات اخلاقي، اعم از صفات و افعال حسنه و صفات و افعال زشت و ناپسند طبقه بندي شده، با تعيين ارتباط في مابين، مورد بحث و بررسي قرار مي‌گيرند. فلسفه اخلاق در باره مباني نظري موضوعات اخلاقي بحث مي‌كند. مولانا در طرح مباحث نظري عرفان، در باره مباني نظري اخلاق نيز توضيح مي‌دهد و در حوزه افعال و عرفان عملي، راجع به مكانيزم سير و سلوك و چگونگي راست گويي در حوزه اخلاق بحث مي‌کند. البته بين مباحث نظري با بحث فلسفي يا فلسفه مدرن بايد تفاوت قائل شويم. حوزه بحث مولانا، حوزه عرفان است، او راجع به مباني نظري اخلاق و عرفان در چارچوب همان ديدگاه عرفاني بحث مي‌كند.اصولاً بحث فلسفي به معنايي كه در فلسفه مدرنيته مطرح است در مثنوي مطرح نيست، مثنوي به هيچ وجه يک کتاب فلسفي نيست. مولانا فيلسوف نيست او يک عارف است و در چارچوب تفکر عرفاني، علاوه بر مباني نظري تفکر عرفاني، مباني نظري اخلاقي را نيز طرح مي‌کند. هم چنان كه فيلسوفان به بحث هستي، خدا و علم مي‌پردازند، عرفا نيز در تفکر عرفاني از منظرعارفانه با روش و غايتي متفاوت به اين مباحث توجه دارند، لکن غايت عرفا ديدن و غايت فيلسوفان دانستن است

    اصولاً در فلسفه دوره جديد، حيطه فلسفه، حيطه عقل جزئي است، در صورتي که مولانا براي عقل جزئي هيچ وزني قائل نيست، عقل جزئي راه به جايي نمي‌برد، بلکه در اتصال با عقل كلي است که رباني شده و با كشف حقايق راهنماي انسان مي‌گردد، در غير اين صورت حاصل عمل عقل جزئي؛ جنگ، كشتار و ويراني است

     

    2-10-3-  امر به  اخلاقگرایی

    مفاهيم کلي از حيث عقلي به سه دسته تقسيم مي‌شوند: «مفاهيم ماهوي يا معقولات اوليه» مثل مفهوم انسان يا سفيدي، «مفاهيم فلسفي يا معقولات ثانويه» مثل مفهوم علت و معلول و «مفاهيم منطقي يا معقولات ثانويه منطقي» مثل مفهوم عکس نقيض يا عکس مستوي معقولات اوليه هم عروضشان خارجي است و هم اتصافشان، معقولات ثانويه فلسفي، عروضشان ذهني ولي اتصافشان خارجي است و معقولات ثانويه منطقي هم عروضشان ذهني است هم اتصافشان درآثار فلسفي، واژه اعتباري، اشتراکي است لفظي که به چند معني به کار مي‌رود، لذا بايستي به اين تفاوت‌ها توجه شود تا زمينه مغالطه و بد فهمي فراهم نگردد.طبق يک اصطلاح، همه معقولات ثانويه اعم از منطقي و فلسفي، اعتباري است. در يک اصطلاح، اعتباري براي مفاهيم ارزشي به کار مي‌رود و در اصطلاح ديگر وهمياتي که ما به ازاي خارجي ندارند (مثل مفهوم غول) اعتباري ناميده مي‌شوند. در بحث اصالت وجود يا ماهيت، اعتبار در قبال اصالت مطرح مي‌شود. حضرت ملا صدرا اثبات مي‌کند وجود امري است اصالي نه اعتباري، زيرا ماهيت ذاتا اقتضائي نسبت به وجود وعدم ندارد؛ "الماهية من حيث هي، هي ليست الا هي، لا موجودة و لا معدومة". مفهوم وجود است که بر واقعيت عيني دلالت دارد. اعتباري، به معناي نسبي در مقابل مطلق و موهوم در مقابل حقيقي است .از نظر برخي از فيلسوفان مسلمان، مفهوم بايد و واجب اخلاقي از قبيل معقولات ثانويه فلسفي است. آنها معتقدند قضاياي اخلاقي، جملات انشائي و اخباري اند و جنبه ارزشي دارند. عبارات اخلاقي مستيقما بر مطلوبيت دلالت ندارند، بلکه ارزش ومطلوبيت کار با دلالت التزامي فهميده مي‌شود و مفاد اصلي، همان بيان رابطه عليت است؛ عليتي که بين کار و هدف اخلاق (که کمال وسعادت انسان است) وجود دارد. 

    2-10-4-  امر به تعالی روح

    از منظرعرفان مولانا، تعالي روح و اخلاق الهي يك امر وجودي و حقيقي است، نَـه اعتباري و قراردادي و تنها با رعايت ادب در محضر حقيقت و پيشگاه انسان كامل مي‌توان به سر منزل مقصود رسيد. از ديد مولانا، وجود انسان با تخلق به صفات حسنه و گذار از مقامي به مقام ديگر با طي مراتب وجود، از مرتبه‌اي به مرتبه ديگر تعالي مي‌يابد لذا تعالي روح مسئله‌اي وجودي است، نَـه اعتباري. به طور مثال ارتباط با معشوق، رابطه‌اي اعتباري نيست بلکه حقيقي ترين رابطه بين كل هستي و حق تعالي، رابطه عاشقانه است. حضرت ملاصدرا نيز اين ارتباط را ارتباطي عاشقانه مي‌داند. مولانا مسائل اخلاقي و عرفاني را مسائل وجودي مي‌داند؛ اين وجه مشترك مولانا و ملاصدرا است و اعتباري در كار نيست.مراتب وجود، اشتدادي است؛ هر چه وجود مجـرد تر شود، به مراتب بالاتر مي‌رسد و فربه تر مي‌شود. اسير اميال نفساني و فربهي تن، در مرتبه نازل هيولايي و ناسوتي جاي دارد. سالک با پله پله فربه کردن روح، از عالم ناسوت فراتر رفته به عالم ملكوت، جبروت و سپس عالم لاهوت واصل مي‌شود.دو سير سلوکي عبارتند از: سير الي الله و سير في الله. پايان سير الي الله، فناي سالک است در حق. اين فنا نيز سه مرتبه دارد: فنا در توحيد فعل، فنا درتوحيد صفات و فنا در توحيد ذات. سالک در مقام فنا در توحيد فعل، اراده خود را مستهلك در اراده خداوند و همه جهان را تحت تسخير اراده الهي مي‌بيند. تاريخ، تجلي اراده الهي است. در مقام فنا در توحيد صفات، سالک همه صفات خويش را در حق فاني و صفات او را در خود متجلي كرده، صفاتش در صفات توحيدي فاني مي‌گردد. پس از گذار از اين دو مقام، سالک به مقام فنا در توحيد ذات مي‌رسد كه صفات و ذات در آن يکي است و تنها وجود، وجود يگانه باري تعالي است. کل هستي، ذكر تجليات اين وجود يگانه است. خداوند واحد نيست، احد و يگانه است. وصول به مقام فنا، آغاز مقام بقاست. سيـر الي الله داراي حد است و سالک در اين سيـر، به مقام فناي في الله واصل مي‌شود، پس از آن سير في الله آغاز مي‌شود كه نهايتي ندارد و سالك، باقي در آن وادي مطلق است. بدين سان يك وجود ممكن كه به اين عالـم هبوط كرده، به وجودي کاملا مجرد تبديل مي‌شود به گونه‌اي که حتي در عالم ناسوت نيز قادر به مشاهده عوالم ملكوت و جبروت مي‌گردد. قابل ذکر اين که عارف واصل به مقام فنا در همين دنيا، حقايق عالم غيب را رويت مي‌کند.براساس يك تقسيم بندي، عالم به دو بخش تقسيم شده: عالم غيب و عالم شهادت؛ که اين دو عالم در هم تنيده‌اند. كساني كه تنها حواس پنج گانه شان فعال است، تنها قادر به مشاهده بخشي از عالم شهادت اند، در حالي که با فعال نمودن حواس باطني مي‌توان به مشاهده عالم غيب در عالم ناسوت نائل آمد. حضرت علامه طباطبايي در رساله "ولايت الهي" به شماري از اين افراد اشاره دارد. امروزه نيز برخي از سالکان راستين طريق الهي با نيل به اين مرتبه، قادر به رويت ماوراءالطبيعه در عالم ناسوت هستند

    اخلاق عرفاني با اخلاق يوناني متفاوت است. رواقيون عقيده داشتند فضيلت متضمن سعا دت است. اپيکوريان سعادتمندي را فضيلت مي‌دانستند اما رواقيان فضيلت را راه سعادت عنوان مي‌کردند اما كانت فضيلت را عامل سعادت انسان مي‌داند، هرچند انسان داراي فضيلت، لزوما در اين جهان سعادتمند نيست. اخلاق ارسطويي نيز مبتني بر نظريه اعتدال است، چنان که جبن و تهور هر دو جزو رذايل اخلاقي و حد وسط اين دو شجاعت است، در حالي که بنياد اخلاق مولوي، خداجويي است.

    حس دنـيــا نــردبـان ايـن جـهــان   حس  ديني  نردبان    آسـمـــان

    صحت  اين  حس  بجـوييد  از طبـيب                                    صحت آن حس بخواهيد از حبيب

    صحت  اين  حس  ز  معمــوري   تـن                            صحت   آن حس ز ويـرانـي بـدن

    با اخلاق ارسطويي، اخلاق سکولار و اخلاق كانتي چندان ره به جايي نمي‌توان برد، اما اخلاق عرفاني موجب اعتلاي معنوي مي‌گردد. از اين رو در جوامعي كه معنويت مطرح است اين گونه مباحث بيشتر طرح مي‌شود

    بشنويد اي دوستان اين داستان                                   خود حقيقت نقد حال ماست آن                     

    2-10-5-  امر به عشق حقیقی

    با مطالعـه آثار عرفاني، قادر به مشاهده جهان وسيع تر و عميق تري در اين هستي مي‌شويم كه چشم ما تا آن لحظه از آن آگاهي نداشته و روح و فكر ما از آن بي خبر بوده و پس از دريافت اين عالم، با وقوف به زيبايي آن، درمي يابيم که ورود به اين عالم، ادب و آدابي دارد و با حظ روحي و معنوي به گونه‌اي آرامش، ولو موقتي و هم چنين نوعي بصيرت دست مي‌يابيم. اين تأمل، بصيرت و حيرت اگر آني هم باشد با استمرار، بدل به حال مي‌شود و سالک با استمرار حال، به مقام مي‌رسد.

    امروزه بحث عشق خيلي زنده است اما با ادب عاشقي، کم تر روبه رو هستيم. در مثنوي، هم عشق مَجازي هست و هم عشق حقيقي. جوانان با مطالعه مثنوي، درمي يابند كه قصه عشق، اگر چه قصه‌اي است شيرين اما رعايت آدابي خاص را مي‌طلبد. عاشقي شب زنده داري ، صبر، ديوانگي و فنا در معشوق را طلب مي‌کند. مولانا در مثنوي حکايت عاشقي را باز مي‌گويد که به خواست معشوق، نيمه شب به فلان كوچه مي‌رود و در حال انتظار به خواب مي‌رود. با بيداري صبح، چند گردو در دست خويش مي‌بيند که نشانه‌اي است از معشوق و اين پيام که؛ بهتر است گردو بازي کند، نَـه عاشقي و عشق ورزي، چرا که عاشقي شب زنده داري و صبر و تحمل مي‌طلبد.

    هـر کـه را جامـه زعشقي چاک شد                 او ز حـرص و جـملـه عيبــي پاک شـد           

    شـاد باش اي عشق خوش سوداي ما                             اي طبيب جـمـلـــه عـلــت هـاي مـا

    اي دواي نــخـوت و نــامــوس مـا                              اي تـو افـلاطــون و جـالـيـنــوس مـا

    جسم خاک از عشق بر افـلاک شــد                             کـــوه در رقص آمـــد و چـالاک شـد

    آن شـعــاعي بــود بـــر ديوارشان                             جـانـب خـورشـيـــد وارفت آن نشـان

    بـر هر آن چيزي که افتد آن شعاع                               تـو بر آن هم عاشـق آيــي اي شجــاع

    عشق تو بر هر چه آن موجود بــود                              آن ز وصـف حــق زر انـــدود بــــود 

    چون زري با اصل رفت و مس بماند                              طبع سـير آمد طــلاق او  بــرانـــــد

    عاشقی گر زين سر و گر زان سر است                           عـاقبت ما را بــدان سـر رهـبر اسـت

               

    بيماري عاشق از همه بيماري‌هاي جداست، با عشق است که امکان وصول و دريافت اسرار الهي نصيب سالک مي‌گردد. عشق خواه مَجازي يا حقيقي؛ در نهايت سالک را به جانب وصال محبوب رهنمون مي‌شود.

    2-10-6- امربه مدارا (تحمل) و حلم (بردباری)‏

    حلقه مفقوده ای که در دنیای امروز باعث حدوث بسیاری از آ سیب های فرهنگی شده است کم صبری یا نا شکیبایی انسان است که توصیه به روح تعامل ،ایجاد ظرفیت وبالا بردن آستانه تحمل  مخاطب ازمظاهر آموزه های قرآنی مولانا در امر به معروف ونهی از منکر است:

    ای سلیمان در میان زاغ و باز              حِلمِ حق شو با همه مرغان بساز                     

    این دو خصیصه از جملۀ بارزترین مظاهر و مصادیق تساهل ـ و به تعبیری دیگر، خلاصه و عصارۀ آن ـ به شمار می‌رود. از این‌رو، جای آن دارد که با تفصیلی بیشتر به بررسی آنها بپردازیم: ‏

    شایان ذکر است که در اینجا، برخلاف صفحات پیشین، واژه «مدارا» به مفهوم اخص کلمه ـ مترادف با تحمل ـ به کار رفته است.‏

    مدارا، به این مفهوم عبارت است از تحملِ کژی‌های مردم و رفتارهای ناروای آنان و عدمِ اعمال و یا ابراز تندی یا خشونت در قبالِ آنها. ‏

    مدارا از جملۀ مقولاتی است که در آثار مولانا، اعم از منثور و منظوم، به کرات مورد توصیه و تأکید قرار گرفته است ‏در کتاب فیه ما فیه، در بابِ ضرورت خویشتن‌داری در برابرِ ناروایی‏ها و انحرافات و اِعمال حداکثر تدریج و تانی در اصلاح آنها به نکاتی بسیار خواندنی و درخورِ توجه و تأمل بر می‌خوریم که از نظر اصولِ تعلیم و تربیت جدید نیز واجد کمال اهمیت است:‏

    ‏«... از صد کژی یک کژی را می‌گویند تا او را دشوار94 نیاید و باقیِ کژی‌هایش را می‌پوشانند، بلکه مدحش می‌کنند که آن کَژَت راست است تا به تدریج این کژی‌ها را یک‌یک از او دفع می‌کنند. هم چنانکه معلم، کودکی را خط آموزد. چون به سطر رسد، کودک سطر می‌نویسد و به معلم می‌نماید. پیش معلم آن همه کژ است و بد

    با وی به طریقِ صنعت و مدارا می‌گوید که جمله نیک است و نیکو نبشتی، احسنت! اِلا یک طرف را بد نبشتی، چنین می‌باید نبشتن، و باقی را تحسین می‌گوید تا دل او نَرَمَد و ضعف او به آن تحسین، قوّت می‌گیرد و هم‌چنان به تدریج تعلیم می‌کند

    در منظومه‌های مولانا نیز، توصیه‌های مکرری دربارۀ لزوم رعایت بردباری در برخورد با انحرافات و ناشایستگی‌ها به چشم می‌خورد که ذیل عنوان‌هایی چند آنها را می‌آوریم:

     

    2-10-7- امر به  خویشتن‌داری نسبت به بدان‏

     در یکی از حکایات دفتر چهارم، مولانا، تحمل در برابر بی‌ادبان را اجتناب‌ناپذیر می‌داند و برآن است که کسانی که از بدخویی دیگران شکایت دارند غالباً خود بدان مبتلایند و در واقع، بدخویی خود را فرافکنی می‌کنند: ‏

     

     

    ای مسلمان! خود ادب اندر طلب                      نیست   الا   حمل،   از  هر  بی‌ادب     

    هر که را بینی شکایت می‌کند                        که فلان کس راست طبع و خویِ بد    

    این شکایت‌گر، بدان که بَدخُو است                  که  مَر  آن  بدخوی  را او بدگُو است   

    چنان که در ابیات فوق دیده می شود امر کننده به معروف خود باید به ویژگی ادب آراسته باشد و در اجرای این فریضه مودبانه رفتار نماید.

    2-10-8- امر به لزومِ ملایمت و مدارا برای اصلاح جامعه‏

    در جایی دیگر از دفتر چهارم، از قول خداوند به حضرت موسی(ع) توصیه می‌شود که در برابر فرعون ملایمت و نرم‌گویی پیشه کند؛ منتها از حق‌گویی باز نایستد:‏

    موسیا! در پیشِ  فرعونِ   زَمَن                        ‏نرم   باید   گفت   قولاً  لیّناً 

    آب اگر در روغنِ جوشان کنی                 دیگران و دیگ را ویران کنی         

    بنابراین نباید در انجام فریضه چون روغن سوزان بود و هم خود و هم دیگران را نابود می کنند . بلکه باید نرمی پیشه کرد و با مدارا و نرمخویی به اصلاح امور پرداخت.

    در همین راستا مولوی توصیه می کند که در اجرای این فزیضه باید صبر پیشه کرد و تندی و تند خویی پرهیز نمود و رسیدن به مقصود صبر می خواهد و اراده و به قول مولانا مدارا با نادانان، موجبِ صفایِ دل است:‏

    در یکی از حکایت‌های دفتر ششم، اختیار صبر در قبال رفتارهای جاهلان مورد توصیۀ موکد قرار گرفته است:‏

    با  سیاست‌هایِ  جاهل   صبر کُن                    خوش  مدارا  کن  به  عقلِ  من لَدُن   

    صبر با نااهل، اهلان را جلی است                     صبر، صافی می‌کند هر جا دلی است    

    و در جایی دیگر از همان دفتر، از رنج‌ها و مرارت‌های جا نکاهی که پیامبران از دست نااهلان متحمل شده‌اند، یاد شده است:‏

     

     

    چون بسازی با خَسّیِ این خسان                                       گردی  اندر  نور،  سنّت‌ها  رسا     

    کانبیا رنجِ خسان  بس  دیده‌اند                                 از چنین ماران بسی پیچیده‌اند

    در حقیقت اگر بتوانیم افراد بد طینت را مدیریت وهدایت کنیم در واقع کاری پیامبر گونه انجام داده ایم.

    2-10-9-  امر به حلم و بردباری

    حِلم از صفات شاخص و بارز پیامبران و بندگان شایسته شمرده شده است؛ تا آنجا که امام محمد غزالی ـ در کتاب معروف احیاء علوم الدین ـ حلم را افضلِ از کَظم می‌داند زیرا فرو خوردن خشم جنبۀ تکلّف دارد و حال آنکه حلم غالباً با آرامش و اطمینان خاطر (سُکینه) همراه است. 

    مولوی معتقد است که برای رسیدن به اهداف بزرگ مخصوصا در اجرای این فریضه باید بردبار بود و حلیم:

    صد پدر، صد مادر اندر  حلم  ما                                  هر  نفس  زاید، در افتد در فنا

    حلمِ ایشان، کفِّ بحرِ علمِ ماست                                  کفِّ رود، آید ولی دریا بجاست            ‏

    کیمیایِ حلم پلیدی را به پاکی و بدی را به نیکی تبدیل می‌کند:‏

    این زمین از حِلمِ حق دارد اثر                                     تا  نجاست  بُرد  و  گُل‌ها داد بَر         

    تا  بپوشد   او   پلیدی‌های  ما                                    در عوض بر روید از وی غنچه‌ها          ‏

    حلم ساتِرِ (= پوشانندۀ) عیوبِ مردم است:‏

    حلم، زشتی‌ها و خطاها (تقصیرها) را می‌پوشاند و مانع پرده‌دری و رسوایی می‌شود کما اینکه ضمن «حکایتِ در بیان توبۀ نصوح...» می‌بینیم که عارف روشن ضمیر، با وجود وقوف بر عمل ناشایستِ نصوح، سکوت اختیار می‌کند و با خنده از خدا مسئلت می‌کند که او را توبه دهد:‏

     

     

    سِرّ  او   دانست   آن   آزاد   مرد                                 لیک چون حلم خدا پیدا نکرد           

    بر لبش قفل است و در دل، رازها                     لب، خموش و دل، پر از آوازها

    عارفان  که  جام ِ حق  نوشیده‏اند                   رازها    دانسته  و   پوشیده‌اند           

    صبر منشاء سعۀ صدر و منبع سجایای والای انسانی و فضایل عالیۀ اخلاقی است: ‏

    یارِ بد نیکوست بهرِ صبر را             که گشاید  صبر  کردن،  صــدر  را        

    صبرِ جمله انبیا با منکران                                         کردشان خاصِ حق و صاحب قِران       

    صبر و بردباری لازمۀ ایمان است:‏

    گفت پیغمبر خداش ایمان نداد                         هر که را صبری نباشد در نهاد          ‏

    مولانا را، در مثنوی و نیز در سایر آثار، در تحسین و تمجید ملایمت و نیکخویی و در مذمتِ خشونت و خشم‌ورزی سخنانی بس آموزنده و حکیمانه است که آنچه ذیلاً می‌آید تنها اندکی از بسیار است:‏

    نیکخویی و خوش‌خلقی از والاترین فضایل و سجایاست:‏

    من ندیدم در جهانِ جست‌وجو                                          هیچ اهلیت به از خویِ نکو          

    ‏2-10-10-  امر به  مهرورزی و اجتناب از کینه‌توزی

    امر به معروف به ناچار رودرویی با دیگران را درپی دارد به همین دلیل  باید در کنار صبر و بردباری و ادب از اکسیر محبت نیز در این راه بهره برد:

    از محبت مرده زنده می‏کنند                               و ز محبت شاه بنده می‏کنند        

     سراسر آثار مولانا آکنده از ارزش‌های والای انسانی و توصیه‌های بشردوستانه است که از آن میان، ستایشِ مهرورزی و نکوهشِ کینه‌توزی و انتقام‌جویی، از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. بی‌نیاز از تذکر است که توصیه‌های مولانا دربارۀ این دو مقوله، از نظر موضوعِ مورد بررسیِ این گزارش ـ مدارا و تساهل ـ واجد بیشترین اهمیت است.‏

    ذیلاً به ارائۀ شاهد مثال‌های شاخصی که در این خصوص، از مثنوی معنوی، استخراج کرده‌ایم، می‌پردازیم:‏

    2-10-11-  امر به مهر و محبت

    در دفتر دوّم مثنوی ذیلِ عنوان «ظاهر شدنِ فضل و زیرکیِ لقمان پیشِ امتحان کنندگان» ابیات چندی وجود دارد که ضمن آنها، اندیشه‌های انسانی و اخلاقی مولانا جلا‌ل‌الدین محمد مولوی به نیکوترین و شیواترین گونه انعکاس یافته است. این ابیات ـ چه از نظر مضمون و محتوا و چه از جهت قالب و نحوۀ بیان ـ از جملۀ شاهکارهای مسلم نظم فارسی محسوب می‌شود؛ تا آنجا که شاید بتوان آنها را همترازِ ابیات معروف و جاودانی شیخ اجل سعدی دانست که با «بنی‌آدم اعضای یکدیگرند» آغاز می‌شود. موضوع این ابیات که تقریباً در همه مصراع‌ها تکرار شده، «محبت» وآثارِ معجزه‌آسای آن است:‏

    از محبت تلخ‏ها شیرین شود                           از  محبت  مِسّ‏ها  زرین  ‌شود           

    از محبت  دُردها  صافی شود                          و  ز  محبت  دَردها شافی شود‏           

    از محبت  خارها گل می‌شود                          و زمحبت سرکه‌ها مُل می‌شود‏           

    از محبت  نار  نوری  می‌شود                          و ز  محبت دیو حوری می‌شود‏           

    از محبت حزن شادی می‌شود                         وز محبت  غول‌ هادی  می‌شود‏          

    از محبت سُقم صحت می‌شود                         و ز محبت قهر رحمت می‌شود           

    آنچه در این منظومه مخصوصاً شایان توجه و تأمل است رابطه‌ایست که مولانا بین مهرورزی و دانشوری ـ البته به ‌شکل کامل آن ـ قائل شده است:‏

    این محبت هم نتیجۀ دانش است                                 کی گزافه بر چنین تختی نشست        

    دانشِ ناقص کجا  این  عشق زاد؟                    عشق  زایَد  ناقص  اما   بر  جماد       

     

    2-10-12-  امر به مسالمت‌جویی و صلح‌طلبی

    مولانا در یکی از غزلیات شیوای دیوان کبیر،‌آشتی‌پذیری و ستیزه‌گریزی خود را ـ حتی در شرایطی که طرف مقابل بر رویارویی و مبارزه‌جویی اصرار داشته باشدـ با بیانی بس گویا و انسانی عرضه داشته است:‏

    اگر مـر تـرا صلح  آهنگ  نیست                                  مرا با توای جان سَرِ جنگ نیست        

    تو در جنگ آیی روم من به صلح                                 خدای جهان را جهان تنگ نیست       

    2-10-13-  امر به ادب ورزی                          

     ادب، به مفهوم اخص کلمه، عبارت است از آزرم‏جویی و رعایتِ نزاکت در رفتار و مراعاتِ عفت در گفتار.‏

    دل بیارامد به گفتارِ صواب                             آنچنانکِ تشنه آرامد به آب                          

    مولانا، در چندین جای مثنوی، بر رعایت ادب تأکید فراوان ورزیده است از آن جمله، در جایی، ادب‏ورزی را توفیقی الهی دانسته و در مقابل، ترک ادب را موجب محرومیت از الطاف خداوندی شمرده است:‏

    از خدا جوییم توفیق ادب                       بی‏ادب، محروم گشت از لطفِ رب               ‏

    و در بیت بعد، تا آنجا پیش رفته که بی‏ادب را منشأ فتنه در سراسر عالم تلقی کرده است:‏

    بی‏ادب تنها نه خود را داشت بد                                   بلکه آتش در همه آفاق زد   

    در جایی دیگر، بی‏ادبی را موجب بی‏برکتی و سبب نزول بلا دانسته و به‏عنوان شاهد مثال از کفران نعمت و گستاخیِ شماری از پیروان حضرت موسی(ع) و حضرت عیسی(ع) یاد کرده است که، متعاقب آن، جریانِ نعمِ الهی برآنها منقطع شد:‏

     

     

    مائده  از  آسمان  در   می‏رسید                                  بی‏صُداع و بی‏فروخت و بی‏خرید         

    در میانِ قوم موسی،  چند  کس                                  بی‏ادب گفتند کو سیر و عدس؟          

    منقطع شد نان و خوان از آسمان                                 ماند  رنج  زرع  و بیل و داسِمان         

    و سرانجام در ستایشِ ادب و نکوهش ترکِ آن به این جمع‏بندی می‏رسد:‏

    از ادب پر نور گشته‏ست این فلک                    و ز ادب، معصوم و پاک آمد مَلَک       

    بُد   ز  گستاخی  کسوفِ  آفتاب                                               شد  عَزا زیلی  زجرأت  ردِّ    باب      

    داستان حکايت شاه و کنيزک، با رويکردي عرفاني، به تبيين مسائل اخلاقي مي‌پردازد. شاه از طبيبان درخواست درمان کنيزک بيمار خويش را مي‌کند و آنها مي‌پذيرند، اما در نهايت عاجز و درمانده، موفق به درمان کنيزک نمي‌شوند. چــرا؟ زيرا در پيشگاه حقيقت، شرط ادب به جا نياورده از ذکر "انشاءالله" خوداري مي‌کنند. نکته در خور توجهي که در مثنوي با آن رو به روئيم ادب شريعت، ادب حق و ادب حقيقت است. پس از آن شاه متضرعانه به درگاه الهي استغاثه کرده درخواست طبيبي الهي مي‌نمايد.

    2-10-14-  امر به مشورت و رایزنی

    عقل با عقل دگر دو تا شود                            نور افزون گشت و ره پیدا شود           

    در آثار مولانا، ضرورتِ مشورت با صالحان و نیکان در امور و شئون مختلف بارها و بارها مورد تصریح و تأکید قرار گرفته است. نظر به اهمیت این مسأله، شواهدِ مثالِ مستخرج ذیلِ عنوان‏هایی جداگانه ارائه می‌شود:‏

    ‏  انضمام عقول و تدابیر موجبِ تقویت اندیشه واتقانِ تصمیمات می‏شود:‏

    عقل قوّت گیرد از عقلِ دگر              نِی شکر کامل شود از نیشکر             

    مولوی اعتقاد دارد که باید برای رسیدن به موفقیت باید از عقل و مشورت دیگران بهره برد تا لغزش و اشتباه را از بین برد چرا که رایزنی خطا و اشتباه را به حداقل می‏رساند:‏

    ور چه عقلت هست، با عقلِ دگر                      یار باش و مشورت کن ای پدر           

    با دو عقل از بس  بلاها  و ارهی                       پایِ خود بر اوجِ گردون‏ها نهی           

    نکوهش انتقادناپذیری و عدم تسلیم در برابر حق

    آمر به معروف قبل از هر چیز باید عیوب خود را ببیند و خود را از هر گونه منکر پاک نماید و ابتدا عیوب خود را ببیند تا بتواند آیینه ای برای نشان دادن عیوب دیگران باشد:

    روی باید آینه‏وار آهنین                                تات گوید رویِ زشت خود ببین           ‏        ‏

    مولانا در یکی از حکایات دفتر پنجم مثنوی (ذیل عنوانِ «حکایتِ مات کردنِ دلقک سید شاه ترمدرا») به نقد روحیۀ تسلیم‏ناپذیری در برابرِ حق ـ که به‏ویژه، در بین اصحابِ جاه و ارباب قدرت شیوع بسیار دارد ـ پرداخته است. خلاصۀ این داستان عبرت‏انگیز که وصفِ حالِ اکثریتِ قریب به اتفاقِ زورمندان و جباران است، بدین شرح است:‏

    پادشاهی با دلقک خود به بازی شطرنج می‏پردازد. نتیجۀ بازی به نفع دلقک تمام و شاه به اصطلاح مات می‏شود؛ ولی به مقتضای برخورداری از قدرت مطلقه، حاضر به پذیرش شکست خود نیست. از این‏رو، به شدت خشمگین می‏گردد و مهره‏های شطرنج را بر سر دلقک می‏کوبد. دلقک از شاه امان می‏طلبد و شاه بدو فرمان می‏دهد که در دورِ بعدیِ بازی، شکست اختیار کند. دلقک در حالیکه از شدت وحشت و بیم جان، همانند شخصی برهنه در سرمای زمهریر، لرزه بر اندامش افتاده است، شروع به بازی می‏کند. از قضا، این بار نیز، دلقک برنده می‏شود. دلقک از ترس به کنجی می‏خزد و خود را در زیر بالش‏ها و شش نمد مخفی می‏کند باشد که از ضربات سهمگین شاه مصون بماند. شاه علت این کار را از او جویا می‏شود و دلقک هوشمندانه و واقع‏گرایانه چنین پاسخ می‏دهد:‏

    کی توان حق گفت جُز زیرِ لحاف                     باتو ای خشم آور آتش سجاف؟           

    ای تومات و من ز زخم شاه مات                      می‏زنم شه شه به زیر رَخت‏هات         

    در دنبالۀ همین حکایت، مولانا به مقولۀ دیگری می‏پردازد و این بار لبۀ تیز انتقاد خود را متوجه زاهدان متحجری می‏سازد که به تعبیر او، سطح درک و فهمشان حتی از کودکان هم پایین‏تر است:‏

    مغز او خشک است و عقلش این زمان                           کمتر است از عقل و فهم کودکان        

    و سرانجام به این جمع‏بندی می‏رسد:‏

    هر که محبوس است اندر بو و رنگ                              گرچه در زهدست باشدخُوش تنگ      

    حمل بر برائت و صحت کردنِ اعمال دیگران

    مولوی عاملان به این فریضه الهی را توصیه می کند که مبادا در اجرای این فریضه و به بهانه نهی از منکر بر دیگران تهمت بزنند و موجب رنجش خلق شوند , چرا که نتیجه عکس خواهد داد :

    این چنین بهتان مَنِه بر اهلِ خلق                                این خیالِ توست برگردان ورق           

    مولانا، به تبعیتِ از دو اصل (یا قاعدۀ) معروف فقهی و حقوقی اصل را بر برائت می‏داند و قائلِ به حملِ برصحت کردنِ امور و افعال است. ناگفته پیداست که رعایت این اصول، با مدارا و تساهل سازگاریِ کامل دارد و از بدبینیِ نسبت به دیگران و برخورد ناشایست با آنها مانع می‏شود. در این زمینه، حکایت مندرج در دفتر دوّم مثنوی (ذیل عنوانِ «طعنه زدن بیگانه در شیخ و جواب گفتنِ مرید شیخ را») بسیار گویا و روشنگر است:‏

    شخصی ظاهربین، در عَلَن، یکی از بزرگان عرفا را به بدکاری، شراب‏خواری و ریاکاری متهم می‏کند:‏

    آن یکی یک شیخ  را  تهمت  نهاد                               کو  بَدست و نیست بر راهِ رشاد          

    شاربِ خمر است و سالوس و خبیث                              مر مریدان را کجا باشد مغیث؟          

    یکی از مریدان شیخ، از ایراد این اتهام بی‏پایه به مرادش سخت برمی‏آشوبد:‏

    آن یکی گفتنش ادب را هوش دار                    خُرد نبود این چنین ظَن بر کِبار        

    دور از او و  دور  از آن  اوصافِ  او                     که  ز  سیلی  تیره گردد صافِ او        

    ‏ولی اتهام زننده، بردعویِ باطل خود پای می‏فشارد:‏

    که منش دیدم  میان  مجلسی                        او  ز  تقوی عاری است و مفلسی         

    وَرکه باور نیستت خیز  اِمشبان                       تا  ببینی  فِسقِ  شیخت را عیان        

    شب ببردش بر سَرِ یک روزنی                        گفت: بنگر فِسق و عشرت کردنی        

    دید شیشه در کَفِ آن پیر  پُر                         گفت:  شیخا!  مر تراهم هست غُرّ        

    مرید از مشاهدۀ این صحنه سخت یکه می‏خورد و با لحنی بس عِتاب آلود شیخِ مرادش را مخاطب می‏سازد که:‏

    تو نمی‏گفتی که در جامِ شراب                                    دیو می‏میزد شتابان ناشتاب؟ 

    ‏ اما وقتی تأمل و دقت بیشتری صورت می‏گیرد، معلوم می‏شود که مطلقا باده‏ای در کار نبوده است بلکه گونه‏ای شربت قند را به اشتباه شراب تصور کرده‏اند:‏

    شیخ گفت: این خود نه جام است و نه می                      هین به زیرآ مُنکِرا! بِنگر به وی          

    آمد    و    دید     انگبینِ    خاص    بود                                               کور  شد  آن  دشمنِ کورِ کبود          

    مشابه این اتهامِ بی‏پایه در حکایتی دیگر در همان دفتر (ذیل عنوانِ «کرامات آن درویش که در کشتی متهمش کردند») آمده است (ابیات 3479 به بعد) که از نظر احتراز از تطویلِ کلام از شرح آن صرف نظر می‏شود. ‏

    2-10-15-  امر به خوش‏بینی نسبت به طبیعتِ (نهاد) آدمی

    از نظر مولانا، ارواح انسانی، در اصل منزه بوده‏اند. اکنون هم، اگر حجاب‏های مانع و ساتِر کنار زده شود، پاکیِ فطری آنها آشکار می‏شود:‏

    جانِ‏ها در اصلِ خود، عیس دم است                              یک دَمَش زخم است و دیگر مرهم است

    گر   حجاب  از  جان‏ها  برخاستی                                گفتِ    هر    جانی    مسیح    آساستی            ‏

    2-10-16-  امر به اخلاق گرایی و نهی از امور غیر اخلاقی در مثنوی

    از  خدا   جوييم   توفيــق    ادب                    بي‌ادب   محـروم   ماند  از  لطف رب   

    بي‌ادب تنها نَـه خود را داشت بـد                    بـلکــــه آتـش در همــــه آفـاق زد  

    2-10-17-  امر به تسامح و مدارا دراشعار  مولانا

    از برجسته ترين شاعراني كه درعرصه ادبيات ما سمبل مهر ومدارا، گذشت و فداكاري و عشق و حقيقت است كسي جز مولانا جلال الدين بلخي رومي يا همان خداوندگار عشق وعرفان نيست .با يد او را از سلاله پيامبران شعر و ادب فار سي بلكه از خلاق ترين آنها دانست .زندگيش سرا پا معني و عشق بود وي را بايد آموزگار بزرگ عرفان و تصوف دانست . "وي سر چشمه ي خوشيها را جان مي شمارد و در طريقت ريا و خود پرستي را به مثابه بند وزنجير آهني مي شناسد كه مانع سير روح در معراج كمال مي شود .بنابر اين اخلاص و پاكي نيت را هم در علم و هم در عمل لازم مي داند و تاكيد مي كند كه انسا ن بايد در اعمال خود جز به خدا نظر نداشته باشد."1

    اين شاعر و عارف توانا نه تنها در قلب مسلمان زمان خويش جاي گرفته است بلكه در بين ساير ملل ومذاهب مختلف از محبوبيت عالي برخوردار است .مولانا نه تنها يك شاعر بلكه عارف شيفته و به تمام معنا مي باشد .مدارا و مساهله ي وي حتي در مورد تمام مذاهب چنان بود كه بعد از مرگ وي همگان گريان و اغلب مردا ن جامه دران و عريان و نعره زنان مي رفتند و همچنان جميع ملل با اصحاب دين و دول حاضربودند ، از نصاري و يهود و روميان و اعراب و و اتراك و غيرهم و هر يكي بر مقتضاي رسم خود كتابها را برداشته و پيش پيش مي رفتند و از زبور و توريت و انجيل آيات مي خواندند و نوحه ها مي كردند و مسلمانان به زخم چوب وضرب شمشير دفع ايشان نمي توانستند كردن و آن جماعت ممتنع نمي شوند و فتنه عظيمي برخاست .اين خبر به خدمت سلطان اسلام و صاحب پروانه رسيد؛ اكابر وهابين و قسيّان را حاضر كردند كه اين واقعه به شما چه تعلق دارد ؟چه اين پادشاه دين و رئيس و امام و مقتداي ماست جواب گفتند: "ما حقيقت موسي و حقيقت عيسي و جميع انبياء را از ميان عيان او فهم كرديم و روش انبياي كمّل را كه در كتب خود خوانده بوديم درو ديديم . اگر شما مسلمانان حضرت مولانارا محمد وقت خود مي گوييد ما او را موسي و عيسي  زمان خود مي دانيم ؛ با چنانكه شما محب و مخلص وي ايد، ما نيز هزار چندان بنده و مريد وي ايم ،چنانكه فرمود:

            «هفتادو دو ملت شوند سرّ خود از ما       دمساز دو صد كيش به يك پرده چو ناييم       

    "مولانا ديانات الهي را نور واحدي مي ديد كه از چراغ مختلف مي تافت و البته بين نور آنها فرق واقعي نمي ديد. اين معني هر چند قول به تساوي اديان را بالضروره متضمن نبود، باري لزوم تسامح با اصحاب ديانات را قابل توجيه مي ساخت . تساوي اديان را مولانا در آن مفهوم كه نزد اهل الحاد دعوي مي شد قابل توجيه نمي ديد، اما اين نكته كه هر نبي و هر ولي مسلك خود را دارد و جمله ي  اين مسلك ها راه به حق مي برد و نزد او تفرقه و تعصب بين اصحاب اين مسلكهارا بيهوده نشان مي داد."4

    "طرز تلقي كه مولانارا از خانقاه عالم داشت اختلاف ملتها، اختلاف نظرگاهها و اختلاف مذهب ها جز حجابي ظاهري بر چهره يك وحدت مستور محسوب نمي شود .امري كه در وراي اين همه اختلاف وحدتي را الزام مي كرد عشق بود ، خاصه عشقي كه به معشوق واحد، به شيخ خانقاه منتهي مي شد.

     "حتي مدارا گرايي مولانا جلال الدين محمد بلخي با پيروان اديان گو ناگون ريشه در كلام و انديشه او دارد . وقتي در آثار مولانا جلال الدين نظر مي كنيم به كرات اشاراتي مي يابيم كه مارا در برخورد با اعتقادات و ايمان انسانها به سخاوتمندي و سعه ي صدر دعوت مي كند واین زیباترین گفتاربرای تاکید امر به معروف ونهی از منکر است.

    بي گمان جذاب ترين قصه ي مثنوي در اين خصوص حكايت موسي و شبان است كه در آن حق تعالي، پيامبر سخت گير خود را مورد عتاب قرار مي دهد و خاطر نشان مي شود كه ما به زبان و ظاهر گفتارمان كاري نداريم بلكه به قلب و باطن آنان كار داريم .زيرا مذهب عشق بالاتر از همه مذهب هاست .

    در ابیات زیر توصیه مولوی به خشوع قلب است و همچنین دقت در نفس عمل دیگران است و بیانگر این نکته است که در اجرای این فریضه باید دقت فراوان نمود:

    ما زبان   را   ننگريم   و   قال    را                  ما  درون  را  بنگريم   و  حال   را

    ناظر  قلبيم   اگر    خاشع    بود         گر چه  گفت  لفظ  نا  حاضع  رود

    زانكه دل جوهر بود، گفتن عرض         پس طفيل آمد عرض، جوهر غرض

     ملت عشق از همه دين ها جداست                  عاشقان¬را ملت و مذهب خداست 

    لعل را گر  مهر  نبود،  باك   نيست     عشق در درياي غم، غمناك نيست

    زندگي مولانا براي يارانش نمونه كمال و سر مشق كامل سلوك انساني بود،در معامله با فقرا و ضعيفان هرگز تواضع و شفقت رااز خاطر نمي برد .با ياران خويش همواره با دوستي و دلنوازي رفتار مي كرد و جز به ضرورت تنبيه و ارشاد، از آنها رنجيدگي نشان نمي داد . هيچ كس به اندازه او قدرت دوستي را نمي دانست و هيچكس مثل او با دوستان خويش يكرنگ و عاري از ريب و ريا نمي زيست .

    2-10-18-  امر به فرافکنی بر شیطان‏

    مولوی اعتقاد دارد که باید از شر نفس دوری کرد و باید از اخلاق و رفتار شیطان گونه پرهیز نمود مجریان این فریضه باید نفس خود را بپیرایند و از فریب های نفس شیطانی دوری گزینند تا بتوانند در اجرای این فریضه مهم الهی موفق باشند

    مولانا، ضمنِ حکایت مربوط به مناظرۀ معاویه با شیطان، از زبان ابلیس خطابِ به معاویه (و در واقع خطابِ به انسان‌ها) چنین می‌گوید:‏

    تو ز من با حق چه نالی‌ای سلیم!؟                    تو  بِنال  از  شَرِّ  آن  نفسِ  لئیم        

    تو  خوری  حلوا، تو را  دُمِّل شود                      تب  بگیرد،  طبعِ  تو  مختل شود       

    بی گُنَه  لعنت  کنی  ابلیس  را                       چون نبینی از خود آن تلبیس را؟

               

    2-10-19-  امربه انجام فضایل و نهی از رذایل

    مولانا با نگاه عرفاني عمده فضايل ورذايل اخلاقي را در مثنوي طرح کرده است

    مراد از فضايل اخلاقي هر آن اخلاق پسنديده‌اي است که خداوند در قرآن و مولوي در مثنوي ستوده و رذايل اخلاقي، شامل کليه اخلاق ناپسندي است که قرآن و مثنوي، مومنان را موظف گردانيده‌اند از آنها بر حذر باشند

    فضايل اخلاقي در مثنوي عبارتند از:

    راستي، آرامش، تواضع، شجاعت، صبوري، عفت، حلم، حزم، قناعت، گمنامي، خوش خلقي، شکر نعمت. و افعال نيک عبارتند از:عدل، ايثار، عفو،احسان، مهرباني، تعاون، حسن سلوک، نيکو کاري، ميهمان نوازي، عفت، ميانه روي در رفتار، فرو خوردن خشم، پاکيزگي، وفاي به عهد، صله رحم، حمايت از مظلومان، روا نداشتن آنچه برخود نمي‌پسندند بر ديگران، نيکي کردن به ديگران، مهرورزي با انسان‌ها، اصلاح ميان مردم،مراعات حقوق انسان‌ها، خوش رفتاري با والدين، جوانمردي، جود وسخا .

     

    رذايل اخلاقي در مثنوي عبارتند از:

    دروغ گوئي، حسد، حرص، جبن، تهور، تکبر، خشم، حقد، گمان بد، بهتان، بخل، طمع، تبذير، بغض، قساوت، تبختر، نخوت، طمع، تملق، غفلت، نااميدي، ريا، نفاق، انتقاد ستيزي، عيب جويي و سخن چيني

    برخي از افعال زشت و مذموم اخلاقي عبارتند از:

    استراق سمع، دروغ پراکني، لهو و لعب، سخريه، اسراف، شهادت دروغ، خيانت، غش و تدليس، مکر، دريغ داشتن مال، غل/کينه، فسق و فجور، ناسپاسي، دزدي، ظلم، شهوت، چاپلوسي، مدح ستمگران، سعايت و سخن چيني، ريا، خودپرستي، وهن مومن، پرونده سازي، تجسس، غيبت، تهمت، تفرعن، خودبيني يا عُجب، شهرت طلبي، عيب جوئي، پيمان شکني و بي وفائي اصولا مولانا اعتقاد دارد اخلاق به تنهايي و منهاي اتصال به مبدأ الهي و جز از طريق الهي شدن انسانها، ره به جايي نمي‌برد. بنابراين عرفاني را معرفي مي‌كند كه اخلاق را نيز شامل است، چرا كه عرفان، علم اعلي است. فلاسفه معتقدند فلسفه، علم اعلي است اما از نظر مولانا علم اعلي، عرفان است و او نيز زندگي خود را صرف اين علم اعلي كرده كه در بطن آن اخلاق نيز هست.

    2-10-20-  امر به پرهیز از نفس اماره

    مولانا طي چهار داستان اول به مشكلات نفس اماره مي‌پردازد و بحث‌هايي پيرامون صفات مذموم و ناپسند اخلاقي طرح مي‌کند. نفس اماره، نفسي است كه انسان را به کارهاي ناپسند، عصيان و صفات نکوهيده‌اي دعوت مي‌کند كه از جمله موضوعات مذموم اخلاقي هستند.درقران کریم سوره یوسف آیه شریفه 53 می فرماید:« ان النفس لاماره بالسوء »مولانا با برشمردن صفاتي هم چون بي ادبي در پيشگاه حق، حسد ، غرور و قياس در مقابل نص به ارائـه راه حل جهت درمان آنها مي‌پردازد.

    در چهار گفتمان دوم، به بحث و بررسي در باره مسالـه نفس لوامـه مي‌پردازد. صاحب نفس لوامه ميل به خوبي‌ها دارد و در جستجوي نيکي هاست، اما غلبه و تسلط کامل بر اميال نفساني خويش به دست نياورده لذا برخي اوقات افعال ناشايستي مرتكب مي‌شود و يا صفات زشتي از قبيل دروغ گويي، تهمت و افترا در وجود او مجال بروز مي‌يابند، اما به مجردّ ارتکاب آن عمل، پشيمان شده خويشتن را سرزنش مي‌كند كه: چرا تو، انساني الهي از مبدأ اعلي "وَنَفَخَتُ فيه مِن روحي" جلوه‌اي از جلوات الهي؛ مرتكب فعلي شدي كه از نيت و جوهره الهي تو بسيار بعيد است و بدين سان اظهار ندامت مي‌کند. سالک با از گذار از مرتبه نفس لوامه، به مرتبه نفس مطمئنه نائل مي‌آيد. در اين مرتبه از نفس، صفات و افعال حسنه ملكه وجود وي شده، سالک به آرامش وجودي مي‌رسد. نمونـه اعلاي صاحب نفس مطمئنـه در مثنوي، زيد صحابي پيامبر (ص) (دفتر اول، ابيات 3500 – 3706) و فراتر از آن، حضرت علي (ع) است که موضوع آخرين داستان دفتر اول مثنوي است.

    از عـلــي آمــوز اخـلاص عمـل                      شيـر حـق را دان مطهـر از دغـل

    گفت من تيـغ از پي حـق مي‌زنـم                                           بـنده حـقـم نــه مـامـور تـنـم         

    شيــر حــم نيستم شـيـر هــوا                                              فــل مـن بــر ديـن باشـد گـوا        

     

    مولانادرادامه ی انتقال فرهنگ امر به معروف ونهی از منکر در جان مخاطب فعلیات پاک را نماد ونتیجه نیات پاک معرفی می کند.

    کـه نيـم کوهم ز حلم و صبر و داد                                           کــوه را کــي در ربايــد تـند بـاد     

    کـوهـم و هستـيّ من بنيـاد اوست                                          ور شـوم چــون کاه بادم باد اوســت

               

    جـز بـه بـاد او نـجنبد ميل مـن                                             نيست جز عشق احد سر خيـل من     

    تيــغ حـلمم گـردن خشمم زدست                                          خشم حق بر من چو رحمت آمدست

     

               

    غرق نـورم گر چه سقفم شد خراب                                           روضـه  گشتم  گر چه هستم بو تراب   

                           

                                                                            

    دانش اخلاقي، دانشي است كه به صفات حسنه و مذموم اخلاقي و افعال حسنه و افعال زشت اخلاقي مي‌پردازد. حضرت مولانا معتقد است كه اخلاق مقدمه عرفان است و انسان جهت پيمودن سير صعودي به جانب مبدأ اعلي، مقدمتا بايد وجود خود را از صفات ناپسند تطهير كند و صفات حسنه را ملكه وجود خويش نمايد و پس از آن مهياي سفر معنوي شود.

    از نظر مولانا مقدمات سفر معنوي عبارتند از: تخلق به صفات الهي و عمل به آداب شريعت، که شامل عمل به واجبات الهي هم چون نماز، روزه، زکات، خمس و حج و اجتناب از محرمات الهي و محارم الله و به طور کلي اعمال تحريم شده در شريعت از قبيل شرب خمـر، دزدي و محرمات اخلاقي است که اين موارد همگي، خاص حوزه شريعت است. سالك با عمل به شريعت، بايستي کاملا آنها را ملکه وجود خويش نمايد. به اين ترتيب سالک با فعل خويش و پاي بندي به حوزه اخلاق و نهادينه کردن صفات نيك اخلاقي به عنوان دو مقدمه ضروري، مهياي ورود به مرحله سير و سلوك معنوي و پيمودن مراحل مقامات معنوي مي‌گردد، لذا رويكرد حضرت مولانا به مساله اخلاق، رويكردي عرفاني است .

    بين رويكرد حضرت مولانا به عنوان يك عارف با اخلاقيون، تفاوت عظيم وجود دارد. اخلاقيون در همان مرحله علم اخلاق باقي مي‌مانند. آنها معتقدند روح، خانه‌اي است كه صفات حسنه آن را زينت مي‌بخشد و عمل به مسائل ممدوح اخلاقي و ايجاد اين صفات، زينت روح است. اين حوزه شامل ادب فردي، ادب اجتماعي، ادب صنفي، ادب در پيشگاه حق و حقيقت و ادب در مقابل علم است. انواع و اقسام اين اخلاقيات در مثنوي طرح شده و مولانا با تاکيد بر روابط اخلاقي در حوزه اجتماعيات معتقد است انسان اخلاقي بايد روابطي صحيح با مردم و جامعه و حتي طبيعت داشته باشد يعني به حريم طبيعت نيز تعرض نكند و حدود و حقوق آن را رعايت نمايد، مثلا تنها در صورت نياز براي ادامـه زندگي و معيشت خود شكار كند. اين موارد در حوزه ادب، مربوط به اجتماعيات است، اما علماي اخلاق، اخلاق را ايستا و زينت روح مي‌دانند. مولانا معتقد است اخلاق مقدمه سفر معنوي براي وصول روح به مبدأ اعلي است که علم عرفان عهده دار آن است. اين پويايي در عرفان، نمودار سفري است كه طي آن سالک با پيمودن پله پله مقامات وجودي، موجودي ملكوتي مي‌شودحوزه اخلاق و عرفان در هم تنيده‌اند. عرفان يعني معنويت، دانشي كه متكفل تفسير باطني جهان و ارائـه راه و روش چگونگي سلوك معنوي است. در عرفان، شريعت و طريقت و حقيقت از يکديگر جدا نيست، از اين رو گفته مي‌شود دين سه بُـعـد دارد. بدون عمل به شريعت طي طريق امکان ندارد و بدون طي طريق، وصول به حقيقت ممکن نيست و اين از جمله تفاوت‌هاي اخلاق و عرفان است. بر انسان اخلاقي كه به كشف و شهود نرسيده، نيات رباني وارد نمي‌شود، و به دانش رباني واصل نمي‌شود و اصولا وصل يا ديدن مطرح نيست. لذا بايد گفت عرفان و معنويت يكي هستند اما اخلاق با عرفان و معنويت متفاوت است. علما اخلاق را راه رسيدن به عرفان و معنويت مي‌دانند

    مثنوي كتابي است حاوي تعاليم عرفان نظري و عملي، که به اخلاق هم پرداخته است، به اين معنا که مولانا عرفان و اخلاق را با يکديگر تبيين، توزيع، تفسير و معرفي كرده است زيرا در عرفان عملي، اخلاق هم مندرج است. از اين رو مثنوي كتابي است هم عرفاني و هم اخلاقي؛ منتهي اخلاقي كه مولانا به آن مي‌پردازد اخلاق عرفاني است که از آن نيز فراتر رفته، به مراتب بلند سلوك معنوي رسيده است.

    2-10-21-          امر به عدالت و نهی از بیداد و ظلم 

    شاید محوری ترین هدف امر به معروف و اجرای فریضه نهی از منکر اجرای عدالت در جامعه باشد و جلوگیری از ظلم ظالمان مهمترین وظیفه مجریان این فریضه باشد . از طرف دیگر به سبب بهره مندی ظالمان از حربه قدرت و ثروت دشوارترین حوزه در این فریضه مبارزه با ظلم و دعوت به دادگری می باشد. در اندیشه مولوی این مهم اصلی ترین حوزه در امر به معروف و نهی از منکر به شمار می رود.

     از منظر حکیم سقراط و شاگرد بر حقش، افلاطون، تعریف عدالت، بی قید و شرط، امکان پذیر نیست؛ فی المثل، آیا می توان عدالت را، صداقت و راستگویی و بازپس دادن مال دیگران دانست؟ فیلسوف متالّه یونان، با ذکر مثالی، نقص تعریف مزبور را بروشنی، بیان می کند: «اگر یکی از دوستان ما، هنگامی که عاقل بوده، اسلحه یی به ما داده باشد و بعد دیوانه شود و آن را پس بخواهد، یقینا، همه کس تصدیق خواهد کرد که رد اسلحه به او صلاح نیست و هر کس چنین کاری کند و بخواهد تمام حقایق را به شخصی که در این حالت است بگوید عادل نخواهد بود.»

       مولوی بلخی رومی نیز در دفتر چهارم مثنوی معنوی می گوید:

    وا سـتان    از  دست   دیوانـه  سـلاح                           تـا ز تـو راضـی شـود عـدل و صـلاح  

    چون سلاحش هست و عقلش نه، ببند  دسـت او را؛ ورنـه آرد صـد گــزنـد    

    اشاره دارد به حدیث شریف علوی که فرمود: "کونا للظالم خصما وللمظلوم عونا" قانون وسنت الهی دست بشریت را بسته است ودر واقع ممنوع کرده که ظلم نمایند یا آنرا بپذیرند به دستور قاضی خرد، ستاندن سلاح از دست دیوانه، عین عدل و صلاح است؛ و اما پیر قونیه، در ادامه  می فرماید:

    بدگهـر را علـم و فـن آمـوخـتـن                                دادن تـیـغـی به دسـت راهــزن        

    تیـغ دادن در کـف زنگـی مسـت                                به که آید علم، ناکس را به دست       

       به باور مولانا، صداقت و بازگویی حقایق به اشخاص دیوانه و جاهل، بسی خطرناک تر از دادن اسلحه به چنین افرادی است.

    3-10-22- امر به دوری از دنیا

    مولانا در اندرز نامه خویش، معمولا" مخاطب را از فریفته شدن به ظواهر و قلب های زراندوز و ناپایدار برحذر می دارد تا با سخنان پیوسته به تزویر و نیرنگ منافقان و عالم نمایان و دنیا پرستان به ظاهر زاهد مقهور نشوند و در چاه ضلالت و گمراهی نیفتند.

    به نظر مولانا موعظه، آدمی را از فریب خوردن رهایی می بخشد و او را بر مکر نفس و وسواس درون مسلط می گردند و پایه و اساس فریفته شدن هر کس، از اینجاست.

    درقرآن کریم سوره ذاریات آیه 55 میفرماید: فان الذکری تنفع المومنین درحقیقت این نغع یک وجهش رهایی ازفریب شیطان است.

    مؤمن باید اهل تجربه و آزمون باشد و از چیزی که ضرر و زیان می بیند نباید مجددا" مرتکب آن شود و بار دیگر فریب بخورد و این موضوع که اصل روایی دارد در قالب مثل بیان شده است که مؤمن اگر انگشت در سوراخی کرد و جانوری انگشتش را گزید دفعه ی دیگر انگشت در سوراخ نمی کند.

    گوش من لایُسرَغُ المؤمِن شنید                       قولِ پیغامبر به جان و دل گزید         

    جمله  گفتند ای  حکیم  باخبر                       اَلحَذَر  دَع  لَیسَ یُغنی عَن قَدَر          

     مولانا، معتقد است، دنیا و جهان فانی برای مؤمن زندانی بیش نیست و او را از عالم روحانی و ملکوتی باز می دارد و موجبات کندروی او را به حقیقت و مدارج کمال فراهم می سازد و مانعی برای وصول به معرفت و وصال به محبوب ازلی می گردد و حظّ نفس را در او افزایش می دهد. بنابراین به اعتقاد ناصح و امر دنیا همچون زندان است و انسانها به مثابه ی گرفتاران در زندان و آدمی باید تلاش بکند که زمینه ی آزادی و رهایی از آن را مهیا سازد.

    و همچنین اشاره دارد به مضمون حدیث: الدُّنیا سِجنُ المؤمنُ وَ جَنَّهُ الکافِر. 

    این جهان زندان و ما زندانیان                        حُفره کن زندان و خود را وارهان         

    چیست دنیا از خدا غافل بُدَن                         نه  قماش و نقده و میزان و زن          

     به نظر می رسد که قصد مولانا آنست که سالک پس از آنکه به واعظ پیر که چشمۀ فیّاض معرفت و به مثل ریگی است که آب از آن می جوشد، عمل کند آن گاه از تعلّم و ریاضت می آساید و خود منبع حکمت و دانش می شود و به مرتبه ی کشف و الهام نائل می گردد پس تا وقتی که طالب است و طی طریق می کند «لوح حافظ» است و کار او تعلّم و آموختن و از بر کردن است و چون مراحل سلوک را سپری کرد آن گاه خود مصدر و منبع علم و دانش می شود و به علم  الهی اتّصال می یابد. و این حالت «لوح محفوظ» است که بر جمیع کائنات احاطه دارد و از خطا و تغییر و تبدیل مصون است..

    سالک وقتی بدین درجه رسید به کمال سلوک منتهی می گردد و آن عبارت است از رهایی و از تقلید و وصول به تحقیق زیرا غرض اصلی آن است که انسان خود در معرفت به جایی رسد که مناسب استعداد ش، دانش آفرین باشد و سرّ وجود خویش را پدید آرد و اِلّا نقل اقوال دیگران اگرچه مقرون به دلایل باشد نوعی از تحقق انسان است به سرّ و لطیفه ی کسانی که عقاید و آراء آن ها را آموخته است و تکرار مرتبه ی وجودی آن هاست در مقام علم و معرفت، به خلاف آن، هرگاه سالک علوم دیگران را بیاموزد و از آن عبور کند و به درجه ی کشف نایل آید در آن صورت نور علم و حقیقت، مناسب استعدادی که دارد بر وی متجلّی می شود و سرّ و لطیفه ی شخصی او پدیدار می آید.

    منبع حکمت شود حکمت طلب                      فارغ آید او ز تحصیل و سبب

    لوح حافظ لوحِ  محفوظی  شود                       عقل او از روح محظوظی شود

    نهی دو قسم است: یکس نهی تحریمی که مقتضای آن وجوب ترک فعل است و مرتکب آن عاصی و گناه کار شمرده می شود. دوم نهی تنزیهی که مفاد آن ترجیح ترک است بر فعل و امری استحبابی که مأمور به ترک آن معاقب نمی گردد. این ابیات اشاره است به آیۀ شریفۀ :

    وَ قُلنایا آدَمُ اسکُن اَنتَ وَ زَوجُکَ الجَنَّهَّ وَ کُلامِنها رَعُدا" حَیثُ شِئتُما وَ لاتَقرَ با هذِهِ الشَّجَرَهَ فَتَکونا مِنَ الظّالِمینَ.  که مفسّرین دربارۀ معنی نهی از «لاتَقرَبا» اختلاف دارند و بعضی می گویند که نهی تنزیهی است به دلیل عصمت انبیا وسّیعه این توجیه را پذیرفته اند و بعضی گفته اند که نهی تحریمی است ولی این گناه صغیره بوده و آدم تأویل کرد و یا بر سبیل سهواز وی صادر شد، بعضی نیز گفته اند که معنی «لا تَقرَبا» نهی است از نزدیک شدن و شامل خوردن نمی شود.

    مولانا می گوید که آدم مردّد شد میان این که نهی برای تحریم یا تنزیه است و چون تأویل در دست قوّت گرفت داعیۀ نفسانی او را به خوردن گندم واداشت مثل این که وقتی خاری در پای باغبان برود، او به کندن و بیرون کشیدن آن می پردازد و دزد فرصت می یابد که میوه را بدزدد.

     

     

    نتیجه آن که سالک باید در راه سلوک قیاس را کنار بگذارد و بی هیچ تأویل امر و نهی را اطاعت کند.

    این همه دانست و چون آمر قضا                                  دانش  یک  نهی  شد بر وی خطا

    کای عجب نهی از پس تحریم بود                                یا  بتأویلی   بُد   و   تَوهیم    بود

    در دلش تأویل چون ترجیح یافت                                طبع در حَیرت سوی گندم شتافت

    باغبان را خار چون در پای رفت                                  دُزد  فرصت  یافت  کالا  برد تَفت

    از دیدگاه مولانا، شرط ارشاد دو چیز است یکی کمال مرشد و دیگر طلب راستین از سوی طالب.

    2-11-   نهی از منکردراشعار مولوی

    مولانا معتقد است اصل گناه غفلت از جا نان است همانطوری که بر ترین ثواب یاد خداست. وی در واقع کفر را حجاب غفلتی میداند که روح لطیف آدمی را در بر می گیرد ومانع ذکر ویاد خداوند می شود.

    2-11-1-  نهی از حسد ورزیدن و امر به تهذیب نفس

    به اين ترتيب از همان آغاز، مهلکات و رذايل اخلاقي و نفساني از قبيل حرص و آز، زياده خواهي، ترک ادب و قياس آوردن ابليس در مقابل نص، در مثنوي طرح مي‌شود. در داستان دوم نيز با بيان ماجراي شاه جهود و وزير او به رذيله نفساني حسد مي‌پردازد.

    حضرت مولانا در دفتر اول مثنوي در قصه "مري کردن روميان و چينيان در علم نقاشي و صورتگري"، به بيان "تخليه" و "تحليه" نفس يا پيراستن و آراستن نفس مي‌پردازد. در اين داستان ضمن تبيين اهميت تهذيب نفس، بر مقصد تخليه و تحليه نفس يعني تهذيب نفس تاکيد مي‌شود بدين سان که با زدودن روح از تيرگيهاي ناشي از رذايل اخلاقي و شهوات حيواني و شفاف نمودن و صفا دادن باطن وجود به نور ايمان و با مدد عشق، دل مهياي نقش پذيري از معارف رباني مي‌گردد. 

     

     

    رومـيـان آن صــوفـيـانـنـد اي پـدر                           بي ز تکـرار و کتاب و بـي هنــر        

    ليـک صـيـقـل کـرده‌اند آن سينـه ها                                      پاک  ز آز  و بخل و حرص و کينه ها   

    آن صـفــاي آيـنــه وصـف دل اسـت                         صورت بي مـنتهـا را قـابـل است       

    صورت بــي صـورت بـي  حــد  غيب                         ز آينه ي دل تافت بر موسي ز جيب    

    گـر چـه  آن صـورت  نگنجد  در فلک                         ني به عرش و فرش و دريا و سمک     

    زان که محدود است و معدود است آن                           آينه دل را نبـاشـد حـد، بــدان        

    عـقــل ايـنـجـا سـاکت آمد يا مضل                           زان که با اوست، يا خود اوست دل      

    عـکـس هــر نـقـشـي نـتـابد تا ابد                            جز ز دل، هم با عدد هـم بي عـدد     

    تـا ابـــد هـــر نـقـش نو کايد بر او                            مي نمايـد   بـي  حـجاب  انـدر او     

    اهـل صيقـل رستـه انـد از بـو و رنگ                           هر  دمي بـينند  خوبي بـي درنـگ     

    نـقـش و قـشـر عـلم را بگذاشتند                               رايت  عين  الـيقين افراشـتـنـد         

    رفـت فـکر و روشنايـي  يـافـتنـد                               برّ و بحر روشنـايـي يـافـتـنــد         

    مرگ کاين جمله از او در  وحشت اند                            مي کنند اين قوم بـر وي  ريـشخـند   

    کـس نـيـابـد بــر دل ايـشان ظفر                              بر صدف آيد ضرر   ني بـر گـهــر      

                           

    2-11-2-  نهی از خشم

    خشم تو تخمِ سعیرِ دوزخ است                        هین بکُش این دوزخت را کین فخ است            

    فرو نشاندن خشم از نشانه‌های مردانگی و از ویژگی‌های پیامبری است:‏

    وقتِ خشم و وقتِ شهوت مرد کو                                 طالب مردی دوانم کو به کو               ‏

    ترکِ خشم و شهوت و حرص‌آوری                                هست مردی و رگِ پیغمبری             

    2-11-3-  نهی از بدگویی از دیگران

    مولانا، بدگویی در غیابِ دیگران را از جملۀ بدترینِ رذایل به‌شمار می‌آورد و به متابعتِ از قرآنِ کریم، غیبت را به منزلۀ اکلِ گوشت بندۀ خداوند تلقی می‌کند.

    گوشت هایِ بندگانِ حق‌خوری                                    غیبتِ ایشان کُنی، کیفر بری

    اگر از دیگران عیب‌جویی نکنیم، عیوب خودمان پوشیده می‌ماند‏

    چون خدا خواهد که پوشد عیبِ کس                            کم زند در عیبِ معیوبان نفس           

    طعنه‌زنی به پاکان، موجب رسوایی طعنه‌زن می‌شود‏. درروایت است که مولای موحدان علی (ع) فرمود: بزرگترین عیب آنست که عیبی را تعقیب کنی که مثل آن در خودت هست.

    چون خدا خواهد که پردۀ کس درد                              میلش اندر طعنۀ پاکان برد              

    عیب‌جویی از دیگران، موجب بی‌خبری و غفلت از جهان غیب می‌شود‏

    عیب‌های سگ بسی او برشمرد                   عیب‌دان از غیب‌دان بویی نبرد     

    عیب‌جویی از دیگران و غفلت از عیب خویشتن، از موجبات گمراهی است:‏

    در این خصوص، مولانا را، در دفتر دوّم مثنوی، داستانی بس آموزنده است که خلاصۀ آن بدین شرح است:‏

    چهار هندو برای ادای فریضۀ به مسجدی وارد می‌شوند و با خضوع و خشوع تمام به نماز می‌ایستند. در این اثنا، موذن هم وارد می‌شود. یکی از آن چهار تن، در حین نماز، از موذن سؤال می‌کند که آیا وقت اذان گفتن است؟ نمازگزار دیگر، به نمازگزار نخستین عتاب می‌کند که مگر نمی‌دانی سخن گفتن در نماز موجب بطلان آن است؟ نمازگزار سوّم، بی‌آنکه به غفلت یا اشتباه خود واقف باشد، به نمازگزار دوّم اعتراض می‌نماید که چرا دیگران را از عملی منع می‌کند که از خود او سرزده است و سرانجام، نمازگزار چهارم غافلانه خداوند را سپاس می‌گوید که به حمدالله به اشتباه آن سه دچار نشده و مثل آنان به چاه در نیفتاده است و بدین ترتیب نماز هر چهار نفر باطل می‌شود: ‏

    پس نماز هر چهاران شد تباه                          عیب‌گویان بیشتر گم کرده راه           

    در پایانِ حکایت، مولانا به تمجید و تحسین کسانی می‌پردازد که توان و انصافِ مشاهدۀ عیوب خویش را دارند و تذکرها و ارشادهای دیگران را در جهتِ اصلاحِ خویش از جان و دل می‌پذیرند:‏

    ای خنک جانی که عیب خویش دید                            هر که عیبی گفت آن بر خود خرید    

    2-11-4-  نهی از حرص و زیاده خواهی

     پس از آن با طرح حکايت موسي و عيسي(ع) در چارچوب يك تحليل تاريخي از اقوام، به بيان سرنوشت بشر مي‌پردازد. قوم موسي در قبال نزول انواع ماکولات، بارها ناسپاسي و زياده خواهي كردند، در نتيجه نعمات الهي متوقف شد. بدين گونه تبعات زياده خواهي و حرص و آز را بيان مي‌دارد

    مـائـــده از آسـمــان در مــي رسـيــد                       بي  صداع  و  بي  فروخت  و بي خريــد           

    در ميــان قــوم مـوســي چـنــد کـس                       بــي ادب گفتند کــو سيــر و عــدس

    منقطـع شـد  خـوان و  نـان از  آسمـان                        مـانــد  رنــج  زرع و  بـيـل و  داسمان           

    پس از آن داستان حضرت عيسي(ع) و عملکرد مشابـه عيسويان را طرح مي‌کند.

    بد گماني کردن و حرص آوري                                    کفــر باشـد پيش خـوان مهتـري       

    2-11-5-  نهی از  کینه‏توزی

    مولانا، ضمن یکی از حکایات دفتر دوّم مثنوی، موکداً آدمیان را از کینه‏توزی برحذر می‏دارد و کینه را به مثابۀ دوزخ و دشمنِ دین‏داری تلقی می‏کند:‏

     

    کین مدار آنها که از کین گمرهند                                گورشان  پهلویِ کین داران نهند        

    اصلِ کینه دوزخ است و کینِ تو                                   جزو آن کلّ است و خصمِ دین تو

               

    2-11-6-  نهی از عشق به دنیا

    عشق به دنيا واسارت در دام رذايل نفساني اسباب ننگ آدمي مي‌شود، در حالي که عشق حضرت محبوب که هوالباقي است موجبات سربلندي وعزت و ارتقاء انسان را فراهم مي‌آورد. باب معاشقه با حق براي همگان گشوده است، زيرا او با رهروان طريق عشق، کريمانه معامله مي‌کند. عشق و عاشقي با حضرت باري فراتر از ساحت علم اخلاق است و ادب و آدابي خاص دارد.

    عشق‌هايي کز پي رنگي بود   عشق نبـود عاقبت ننـگي بود            

     

    عشق آن زنده گزين کاو باقي است                              کز شراب جان فزايت ساقي است        

    عشق آن بگــزين کـه جمله انبيا                                يافـتـند از عشق او کار و کيــا          

    تو مگــو ما را بدان شـه بار نيست                               با کريمان کارها دشـوار نيست           

    ليک هر آن چه در باب عشق تشريح و توصيف کنيم، باز از ارائــه معناي حقيقي آن از طريق زبان بازمي مانيم؛ چرا که عشق را مقامي است لاهوتي، چگونه مي‌توان به بيان امري لاهوتي با واسطـه الفاظ پرداخت؟ به اين معنا که چگونه مي‌شود امري نامحدود و بي منتها را با ابزاري داراي حــد و با ظرفيت و توانائي محدود، توضيح داد. زبان، ترجمان حوزه عواطف و عقل است اما قلمروعقل محدود است از اين روست که عقل، توانائي شناسايي عشق را ندارد. حضرت شيخ صفي الدين اردبيلي مي‌فرمايد: آخرين ميدان عقل، اولين ميدان عشق است، چرا که عشق، متعلق به ساحتي فراتر از حوزه عقل است و تنها با عبور و حضور در ساحتي والاتر از ساحت حس و عقل مي‌توان به ساحت عشق رسيد.

    نيست از عاشق کسي ديـوانه تر                                  عقـل از سـوداي او کور است و کر       

    در آن ساحت که ساحت تجربه عرفاني و شهود قلبي است، عشق نيز با زبان همان ساحت به توضيح، تشريح و توصيف عشق و عاشقي مي‌پردازد، اما اگر چه حقيقت عشق با زبان متعارف قابل بيان نيست، چه توصيف عمومي در باب آن شده است؟ عشق به معناي" ميل مفرط" است و اشتقاق واژه عاشق و معشوق از عشق است. عشق از مصدر "عَـشَـقَ" به معناي چسبيدن و التصاق است. به گياه پيچک نيز عَشَقه گويند زيرا با پيچش به دور تنه درخت بالا مي‌رود و آن را مي‌خشکاند. اين تمثيل مقام عشق است که بر هر دلي وارد شود احوال ناسوتي آن را از بين مي‌برد.

    عشق "ستون اصلي طريقت" است. تنها انسان کامل است که با طي طريق مراتب ترقي و تکامل معنوي قادر به درک جوانب گوناگون حقيقت عشق است. عشق را به حقيقي و مَجازي تقسيم کرده‌اند: عشق حقيقي، عشق به لقاء محبوب حقيقي است که همانا ذات احديت است، مابقي عشق‌ها، مَجازي و بر اساس مبدا و منشاء شان به عشق‌هاي مَجازي ممدوح و مذموم تقسيم مي‌شوند.

    مولونا عشق را "طبيب تمام بيماري‌هاي نفساني"، "اولين و آخرين"، "بيگانه با دو عالم" و "درياي عدم که عقل را در آنجا راهي نيست" مي‌داند.عشق اسباب "جوشش"، "سايش"، "شکافندگي" و "لرزانندگي" است

    عشق "بي حد" و "مرتبه دار" است.عشق "سركش و خونين" است تا هر آن که اهليت ندارد تصفيه شود

    عشق "قهار" است و سالک مقهور عشقدليل وجود عشق، خود عشق است، اگر به دليلي بر وجود عشق نياز آمد؛ از آن روي مگردان چرا که عشق و شوق در همه اشياء ساري و جاري است و هيچ چيز عاري از عشق نيست، ليکن تفاوت استدلال با عشق و کشف و شهود، هم چون تفاوت سايه و آفتاب است

    دلايل و آثار، تابع حقيقت عشق اند که آفتاب حقيقت است. سالک بايستي روي به جانب اصل حقيقت داشته، در سايـه استدلال گرفتار نگردد، زيرا اصحاب استدلال تا بدان حـد در ورطـه اثر و نشانه گرفتار آمده‌اند که حقيقت را فراموش کرده‌اند. تکيه بر استدلال صِـرف، سالک را به غفلت و بي خبري از حقيقت مي‌کشاند. با تابش آفتاب حقيقت و حصول کشف و شهود، قمر عقل و استدلال زائل شده، قدر و جاذبه خود را از دست مي‌دهد

    جان يعني روح انسان در اين جهان مادي، غريب است، زيرا از وطن اصلي خويش به دور افتاده و تنها به مدد عشق امکان بازگشت به منزل اصلي را داراست. اگر ذات آن محبوب حقيقي بر سالک عاشق، آشکارا نمايان شود و با ذات خويش بر سالک تجلي كند، سالک قدرت و ظرفيت تحمل او را ندارد. "فلما تجلي ربه للجبل جعله دکاً".      

    محبوب مطلق همواره درپس پرده‌ها و مظاهر خود را مي‌نماياند تا مردم او را تاب بياورند.

    عشق، وصف حضرت محبوب است. او يگانه‌اي است که شايسته عشق ورزي حقيقي است.

    عشق وصف ايزد است اما  که  خوف                             وصـف بـنـده مـبتـلاي فـرج و جوف  

    چــون يـحبون  بخـواندي  در   نبي                            با يـحـبـهـم قـريـن در مـطـلـبـي    

    پس محبت وصف حق دان عشق نيز                             خوف نبـود وصف يــزدان اي عـزِيـز   

                           

    مولانا در داستان نهايي مثنوي شريف در دفتر ششم (قصه سه شاهزاده) بحث صبر را مطرح مي‌كند؛ "الصبر مفتاح الفرج". خواهان وصال معشوق بايد در اين طريق استقامت داشته باشد. ازاين رو مطالعه متون عرفاني از قبيل ديوان شمس و مثنوي مي‌تواند مددكار نظام مند شدن اخلاق جوانان در مراتب گوناگون شود

    آيا مولانا از اخلاق و يا به عبارتي ديگر اصولا از علم اخلاق هم صحبتي مي‌کند؟بله. حضرت مولانا در مثنوي به وضوح به مساله اخلاق مي‌پردازد و در داستان شاه و كنيزك (آغازين حکايت مثنوي) سبب ناتواني طبيبان از معالجه کنيزک را، بي ادبي در ساحت الهي مي‌داند؛ چرا که آنها بر اين باورند که علم محدودشان در طول دانش بيکران الهي قرار دارد. او معتقد است درمان نفس و زدودن مهلکات و امراض نفساني تنها با ياري حضرت حق امکان پذير است و بدون رعايت ادب در پيشگاه الهي، درمان دردهاي اخلاقي، روحي و معنوي ممکن نيست.

    نفس، موضوع اصلي دفتر اول مثنوي با حدود چهار هزار بيت است. براساس تحقيقات ما، اين چهار هزار بيت به دوازده گفتمان و سه بلوك و سه مرتبه نفس (نفس اماره، نفس لوامـه و نفس مطمئنـه) تقسيم مي‌شود و حضرت مولانا ابعاد و جوانب مسائل گوناگون نفس را در خلال اين داستان‌ها تبيين مي‌ کند.

    2-12- نتیجه گیری:

    مولوی مرد دین است و مثنوی را قرآن عجم گفته اند چرا که اشارات مستقیم مولانا به آیات و قرآن بیش از هر شاعر پارسی گوی دیگری است.از طرف دیگر یک معلم دینی و اخلاقی است ، بنابراین بیشتر مخاطبان او را عامه مردم تشکیل می دهند از همین روست که زبان مولانا بسیار محبت آمیز است و شیوه ی او داستان در داستان. مولوی در بسیاری از موارد برای تبین فریضه امر به معروف و نهی از منکر به آیات و احادیث استناد می کند و بسیاری از استنادات او مستقیم است . مولوی امر به معروف را بیشتر از نهی به کار می گیرد او تلاش دارد مستقیم امر به معروف کند و پوشیده و غیر مستقیم نهی از منکر نماید .

    توجه مولوی کاملا آشکار و اشارات او به آیات و احادیث در بسیاری از موارد به صورت مستقیم است .توجه مولوی بیشتر به امر به معروف است که درقالب داستانهای تمثیلی و زبانی نرم و محبت آمیز است.

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

    فصل سوم :

    امر به معروف و نهی از منکر در اشعار سعدی

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

    3-1 - شخصیت سعدی

    در سنت اندرزنامه نویسی ایرانی، «سعدی» یکی از چهره های درخشان است که آثارش، از نظم و نثر، ویژگی های آن سنت را به روشنی هرچه تمامتر در خود بازتاب داده اند. اگرچه او آموزگاری است که شاگردان مکتبش و مخاطبان آموزه های آثارش همه مردمان هستند، اما به استناد اشارات و تصریحات مکرری که در جای جای نوشته ها و سروده هایش درج شده اند می توان گفت که او، پیش و بیش از هر گروه و طبقه دیگر، ارباب قدرت را مخاطب قرار می دهد. بوستان و گلستان او را می توان، یا باید در وهله نخست اندرزنامه هایی سیاسی دانست که با هدف تادیب و بیداری و تنبیه اهل قدرت و سیاست نوشته و سروده شده اند.

    درباره آموزه های سیاسی مندرج در آثار سعدی، «هانری ماسه» می گوید:« ما می توانیم در کلیات سعدی جای جای به طور پراکنده یک رشته اصول سیاست را به دست آوریم اما اگر بخواهیم در اندیشه های او نظمی منطقی ایجاد کنیم تقریبا" از شیوه شاعر دور شده ایم».  با این حال کسانی چون شادروان «غلامحسین یوسفی» بر آن بوده اند که سعدی در گلستان، واقع بین و واقع گراست و در بوستان آرمان گرا. به باور یوسفی، سعدی در گلستان از جهان واقعا" موجود و از جمله از سیاست و اخلاق واقعی سخن می گوید و در بوستان به ترسیم جهان مطلوب و جامعه آرمانی یا مدینه فاضله خود می پردازد «عباس میلانی» نیز در مقاله «مدخلی بر بحث سعدی و تجدد» ضمن اینکه ایده تجدد سقط شده ایرانی را در آثار سعدی و به ویژه در گلستان جست و جو می کند و او را اوج و انتهای «عصر نوزایش» سقط شده ایران به شمار می آورد. 

    اگر با روش تحلیل محتوا به سراغ آثار سعدی (بوستان و گلستان) برویم و بسامد نام ها، مفاهیم، اصطلاحات، گزاره ها و آموزه های سیاسی و اجتماعی همچون عدالت، ستم و بیداد، نام های وزرا و شاهان و ... را در آنها بسنجیم، وزنه سیاست را بالنسبه سنگین می بینیم. چنان که فی المثل، همانگونه که جلال متینی نشان داده است، در مجموع یکصد و هشتاد حکایت هفت باب اول گلستان این اشخاص یاد شده اند: «چهل و دو بار پادشاهان و خلفا با ذکر نام: اسکندر رومی یک بار، هرمز یک بار، انوشیروان چهار بار، محمود غزنوی سه بار، محمد خوارزمشاه یک بار، ملک زوزن یک بار و هارون الرشید دو بار. وزیران نیز پانزده بار بی نام و چهار بار با نام یاد شده اند: بوذر جمهور دو بار، حسن میمندی دو بار، شش بار شاهزادگان و دو بار پسران وزرا یاد شده اند. این در حالی است که سی و نه بار از علما، پارسایان، فضلا، زهاد، عابدان و متعبدان و هفده بار از کسانی چون اهل تحقیق، پیر طریقت، مشایخ، صاحبدل، صالحان، شوریدگان و رندان، ده بار از اشخاصی با عنوان «بزرگ» یا «یکی از بزرگان»، شانزده بار از کسانی با عنوان خداوند نعمت، توانگر، مالدار و بازرگان، سی و یک بار از درویش و خرقه پوش، خواهنده مغربی، گدا و برهنه و ... یاد شده است» 

    با این مقدمه کوتاه این نتیجه را می گیریم که سعدی را می توان، و باید، یک اندرزنامه نویس سیاسی یا یک سیاست نامه نویس به معنی کامل و دقیق کلمه به شمار آورد و از همین منظر، یعنی از منظر تاریخ اندیشه سیاسی ایران به او و آثار او، به ویژه بوستان و گلستان، نظر افکند. به دیگر سخن مطالعه و بررسی آثار او، به ویژه بوستان و گلستان، را نباید به اهل ادب و به تتبعات صرف ادبی وانهاد. اگرچه این حکم را درباره بسیاری از متون و آثار ادب پارسی می توان به کار بست و از اجتماعیات و تاریخیات، یعنی داده های اجتماعی و تاریخی موجود در آنها در روشن شدن جوانب گوناگون تاریخ و تمدن و فرهنگ ایران بهره جست، اما از آن میان آثار سعدی بیش از بسیاری دیگر از این منظر اهمیت دارد و آینه تمام نمای عصر خود است.

    اگر بخواهیم سعدی را از زبان و نگاه خودش بشناسیم، او را مصلحی اجتماعی و آموزگاری اخلاقی می یابیم که زبان و سخن خویش را همچون «ذوالفقار علی» می یابد (دیباچه گلستان) و تمام تلاش خویش را به کار می گیرد تا به روز پند و اندرز، باب بیداد و ستم را سد کند و هم از این راه خودکامگی و استبداد رای ارباب قدرت و پیامدها و آثار سیاسی و اجتماعی آن را، که گاه بسیار وخیم می نماید و به سقوط و تباهی جامعه می انجامد، چاره کند و یا دست کم تا حدی از عوارض آن بکاهد. به همین سبب کناره گیری از صحنه اجتماع و گلیم خویش را به تنهایی از موج کشیدن و به فکر نجات فردی بودن را روا نمی داند. سعدی در عصری که در تاریخ ایران به عصر خانقاه موسوم و موصوف شده است و امام و فقیه اش، کسی همچون «امام محمد غزالی» است که از مدرسه می گریزد و روی به خانقاه و عزلت گزینی می آورد، ندا بر می آورد که:

    شیخی     به      مدرسه      آمد   ز  خانقاه                   بشکست  عهد  صحبت اهل طریق را   

    گفتم  میان   عابد  و  عالم  چه  فرق    بود       کاختیار  کردی  از  آن  این فریق را    

    گفت آن گلیم خویش به در می کشد ز موج                   وین جهد می کند که بگیرد غریق را   

                           

    در ابیات بالا سعدی بسیار هوشمندانه و البته با زبانی سهل ممتنع مهمترین تفاوت عابد و عالم رابیان می کند و آن این نکته است که عابد باید به راهنمایی و نجات دیگران بیاندیشد و در ژرفای این ابیات آشکارا فریضه امر به معروف و نهی از منکر را از وظایف ذاتی و اصلی عالم می داند که: بگیرد غریق را . . .

    و یا در بوستان با اشاره به داستان اراده «تکله» برای کناره گیری از امور حکومت و عزلت گزینی، زبان به انتقاد می گشاید که:

    طریقت به جز خدمت خلق نیست       به تسبیح و سجاده و دلق نیست        

    تو بر تخت سلطانی  خویش  باش        به  اخلاق  پاکیزه  درویش  باش        

    چنان که در جای دیگری تأکید می کند که میان درگیری در کار حکومت و سیاست با تصوف، تضاد و تناقض نیست.

    مراد اهل طریق لباس ظاهر نیست       کمر به خدمت سلطان ببند و صوفی باش         

    اگرچه پاره ای از پژوهشگران به تأکید و تصریح گفته اند که سعدی را نمی توان در زمره متصوفه به شمار آورد اما به باور نگارنده او را می توان با اندکی تسامح در زمره نمایندگان «تصوف اجتماعی و سیاسی» به شمار اورد. این نوع از تصوف برعکس تصوف زاهدانه صرف دنیا را «دارالفرار» تلقی نمی کرد و به نوعی قائل به امکان اصلاح آن بود. اشاره به اینکه بایسته است که در سنت تصوف ایرانی اسلامی، هم در نوع زاهدانه آن و هم در نوع عاشقانه و سیاسی و اجتماعی اش، اندرز اهل باطن به اهل دنیا و به ویژه به ارباب قدرت و اهل سیاست سنتی بسیار دراز آهنگ و معنی دار بوده است.

    متون صوفیه پر است از حکایات مربوط به برخورد و ملاقات بزرگان طریقت با بزرگان سیاست و انذار و اندرز آنان. به گمانم اندرزهای سعدی را می توان نقطه تلاقی سنت اندرزنامه نویسی کهن و باستانی ایرانی با سنت اندرزگویی صوفیانه دانست و یا به دیگر سخن آثار سعدی نمایانگر تجلی و تداوم آن در این است. مرادم این است که سعدی در آثار خود به عنوان یک مرد خدا که خود را موظف به امر به معروف و نهی از منکر می داند، به اندرزگویی دست می یازد. اگر بخواهیم به حیث بسامد واژه هایی چون ستم و بیداد و عدالت و دادگری و ... در آثار او سخن بگوئیم، شاید گزاف نباشد اگر بگوئیم که او بزرگترین منکر را استبداد، خودکامگی و ستم و از سوی دیگر بزرگترین معروف را دادگری و عدالت می داند.

     

     

     

                             دید سعدی به فرضیه امر به معروف و نهی از منکر :

                 گر چه دانی که نشنوند بگوی                  هر چه دانی ز نیک خواهی و پند    

                 گرت نهی منکر برآید زدست                   نباید چو بی دست و پایان نشست

    سعدی مصلح دین است و دغدغه دین دارد او نیز دقیقا مل مولوی می اندیشد به عقیده او باید گفتنی ها گفته شود .امر به معروف اجرا گردد حتی اگر گوشی برای شنیدن نباشد .در این عقیده فلسفی و دینی مجری نباید نشنیدن و عمل نکردن عده ای را دلیلی بر کوتاهی وظیفه خود بداند و از انجام فریضین سرباز زند یا کاهل شده و عقب نشینی کند .

    او در اندرز و انذار ارباب قدرت دلیر و بی پرواست و البته به این دلاوری خود به انحاء گوناگون اشاره دارد و می بالد: باید حق را گفت (امر به معروف) و رشوت ستانی نکرد (نهی از منکر) در بسیاری از ابیات دیگر سعدی نیز به این فریضه اشاره شده است البته هنر سعدی به آموزش غیر مستقیم و استفاده به زبان تمثیل است و تمام این امور مخصوصا نهی از منکر را در پوشش پند و اندرز و نصیحت بیان می کند:

    از من شنو نصیحت خالص که دیگری               چندین دلاوری نکند بر دلاوران         

    و یا:

    دلیر   آمدی   سعدیا  در  سخن         چون تیغ ات به دست است فتحی بکن 

    بگوی آنچه دانی که حق گفته به         نه  رشوت   ستانی   و   نه   عشوه  ده

    تاکید سعدی بر گفتن حق است و در این زمینه کلام و سخن نافذ و برنده خود را برتر از همگان می داند او گفتن حق که از بارزترین نمونه های امر به معروف است را از دیگر امور برتر و بهتر دانسته و تلاش دارد با این نکته فقهی و امر به معروف بسیار مهم و حیاتی تاکید نماید که اگر سخن حق گفته شود و راه حق برگزیده شود و کلام حق آشکارا بیان گردد بسیاری از منکرات خود به خود شکل نخواهتد گرفت , چنان که در مدایح امیر انکیانو گوید:

    سعدیا  چندانکه  می  دانی  بگوی       حق  نباید  گفتن  الا آشکار  

    هر که را خوف طمع در کار نیست       وز خطا باکش نباشد وز تتار  

    و:

    نه هر کس حق تواند گفت گستاخ        سخن ملکیست سعدی را مسلم          

    و چنان که از نمونه های یاد شده پیداست، دلیل بی پروایی و دلیری خود را در اندرز پادشاهان و فرمانروایان، بی طمعی و وارستگی می داند و باکی ندارد که نصایح او که گاه تلخ و گزنده اند، پسند خاطر آنان نباید و آنان را بیازارد:

    بگوی آنچه دانی سخن سودمند          وگر هیچ کس را نیاید پسند

    و یا چنانچه در دیباچه گلستان به اشاره آورده است، انتظار داشته است که «سعد بن ابوبکر سعد زنگی» از پاره ای مضامین و نصایح مندرج در ان ریو ملال در هم کشد:

    گر   التفات   خداوندیش     بیاراید      نگارخانه    چینی   و   نقش    ارتنگی   است    

    امید هست که روی ملال  در نکشد      از این سخن که گلستان نه جای دلتنگی است    

     

    علی الخصوص که دیباچه همایونش     به   نام  سعد   ابوبکر   سعدبن   زنگی   است    

    پند و اندرز سعدی و اموزه های او در خصوص رموز سیاست و ملاک داری، به ویژه در باب اول و دوم بوستان، نسبتا" فراگیر و همه جانبه اند و مسائل گوناگونی را از جنگ، دیپلماسی، مدارا با دشمن قوی پنجه، سیاست، اقتصاد و ... در برمی گیرند که شرح و بررسی آنها در حوصله نوشتار کوتاه و شتابزده حاضر نمی گنجد. بررسی همه جانبه اندیشه سیاسی، آرا و دیدگاه های اجتماعی سعدی فرصت و مجالی دیگر می خواهد و از حد و اندازه یک مقاله فراتر می رود. در اینجا فقط باید به این نکته اشاره کرد که سعدی در آثار خویش نوعی «شهر انسان» را تبلیغ می کند که غایت آن رفاه و خوشبختی آحاد مردم  است و ستون نگاهدارنده آن عدل است و دادگری و رافت و مدارا. در شهر انسانی و دنیوی او، رابطه ای انداموار میان مردم و حکومت برقرار است و حکومت به منزله «سر» است و مردم یا رعیت به مثابه اندام و تن. یا چنانکه در جای دیگر تشبیه کرده است مردم چون ریشه و بیخ اند و سلطان و پادشاه همچون درخت:

    رعیت چو بیخ اند و سلطان درخت       درخت  ای پسر باشد از بیخ سخت      

    مکن   تا توانی   دل   خلق   ریش       وگر می کنی می کنی بیخ خویش

               

    جای دیگر؛ خود رعیت را به طور کلی به درخت تشبیه می کند:

    رعیت درخت است،  اگر  پروری          به  کام  دل  دوستان  برخوری          

    به بی رحمی از بیخ و بارش مکن         که نادان کند حیف بر خویشتند        

     

    پس حکومتی که با مردمان خویش بیداد می کند، در اصل تیشه به ریشه خویش می زند و مقدمات سقوط و زوال خود را فراهم می آورد. چنان که در رساله «انکیانو»، که منسوب به سعدی است، می نویسد: «حاکمان بر مثال سرند و رعیت بر مثال بدن و نادان سری باشد که بدن خود را به دندان خود پاره کند» و «عاملی که برای پادشاه توفیر از مال رعیت برانگیزد خطاست که پادشاه بر رعیت از آن محتاج ترست که رعیت به پادشاه که رعیت اگر پادشاه نیست و اگر هست همان رعیت است و پادشاه بی وجود رعیت متصور نمی شود.»

    ضرورت است که آحاد را سری باشد     وگرنه ملک نگیرد  به  هیچ  روی  نظام            

    به شرط  آنکه  بداند  سر  اکابر قوم      که بی وجود رعیت سری است بی اندام

     

    این تشبیهات یادآور نظریه اند امواری اجتماع است که از عهد «ارسطو» به بعد در تاریخ اندیشه سیاسی سابقه دارد و با فرضضیه ی ادواری تاریخ ملازمه و پیوستگی دارد و بر پایه آن، دولت ها و جوامع را همچون هر ارگانیسم زنده دیگری زایش و بالندگی و همچنین مرگ و زوالی است. چه اینکه در تاریخ اندیشه سیاسی و تاریخی، چه در شرق و چه در غرب، پیدایش و چیرگی نظم عادلانه سرآغاز رشد و بالندگی جوامع و دولت ها و شیوع بی نظمی و ستم و بیداد نیز سرآغاز و مقدمه ضعف و زوال تلقی شده است. چنانکه فی المثل در رسایل «اخوان الصفا» و یا در نظریه تاریخی «ابن خلدون» این معنی بازتاب یافته است. برآمدن و برافتادن دولت ها در تاریخ ایران، به ویژه از روزگار غزنویان و سلجوقیان به بعد، از همین الگو پیروی می کند. حکومت هایی که بر اثر شیوع بیداد و ستم و مردم آزاری بیخ و ریشه شان سست شد. هر یک چونان «سلیمان مرده ای»  در برابر یک یورش خارجی و یا شورش داخلی فرو افتادند و از میان رفتند و از پشتیبانی رعایای خویش در مواقع بحرانی بی نصیب ماندند. این یکی از نکات عبرت آموزی است که سعدی تلاش دارد به زور و ضرب نصایح آبدار خود به حکام و فرمانروایان زمانه حالی کند. می گوید: بر رعیت ضعیف رحمت کن تا از دشمن قوی زحمت نبینی. حکومتی که با مردم خویش گرگی کند دشمن قوی بیرونی بر او پلنگی خواهد کرد. در بیت زیر سعدی با استادی امر می کند که حاکم باید چنان رفتار کند که موجب رنجش و ناراحتی زیر دستان خود نباشد . امر به عدالت و نهی از منکر یکی دیگر از موضوعات بسیار مهم سیاسی و اجتماعی است که آمر به معروف و ناهی منکر باید آن را سرلوحه کار خود قرار دهد تا ثبات و قوام کشور با اجرای این فریضه شکل بگیرد:

    فراخی در آن بوم و کشور مخواه          که دلتنگ بینی رعیت زشاه

    اما نکته مهم این است که چنان که تاریخ بعدی نشان داد، کمتر کسی از ارباب قدرت و دولت به اینگونه اندرزها گوش سپرد و از این گونه آموزه ها درس یا عبرت گرفت و در قرون بعدی نیز در همچنان بر همان پاشنه چرخید و دولت ها و حکومت های ایرانی بر پایه همان الگوی کهن برآمدند و بالیدند و برافتادند و رفتند. به همین سبب است که به گمان راقم این سطور، بازخوانی پرونده اندیشه سیاسی ایرانی و به ویژه سنت اندرزنامه نویسی، و از آن میان آثار امثال سعدی، در پرسش از سرنوشت تاریخی ایران و ایرانیان اهمیتی کانونی می یابد و تجلی تام و تمام صدق و درستی این سخن است که: «بزرگترین درس تاریخ این است که آنهایی که باید از آن درس بگیرند، نمی گیرند.

     

    3-2- فریضه امر به معروف ونهی از منکر و دوران زندگی سیاسی سعدی

    شیخ مشرف الدّین مصلح بن عبد اللّه شیرازی،ملّقب به سعدی،از ستارگان درخشان فرهنگ و ادب ایران است که در اوایل سدهء هفتم(606 هـ.ق)در خانواده‏ای از علمای دینی به دنیا آمد.او پس از تحصیلات در نظامیّهء بغداد و در پی سفرهای‏ بسیار،از جمله سفر حج،در اواسط همان سده،یعنی هنگام برقراری امنیّت و آسایش در شیراز به خواست اتابک ابو بکر بن‏ سعد بن زنگی به این شهر بازگشت.او در سال 655 هـ.ق و سال پس از آن بوستان را به نظم و گلستان را به نثر تألیف کرد. گفته می‏شود که سعدی به بزرگان و امیران فارس و سلاطین مغول در آن دوران و به وزاری ایشان پند می‏داده است.وی در سال 690 هـ.ق در همین شهر درگذشت.

    زمان سعدی مصادف با تهدیدها و حملات صلیبی‏هاست که از سوی غرب سلجوقیان را با احتضار بیشتر سوق می‏داد و از شرق نیز حمله عالمگیر مغولان،کیان این شاعر گرانمایه را تهدید می‏کرد.حکومتهای ملوک الطّوایفی نیز یکپارچگی و انسجام سیاسی کشور را در معرض تشویش قرار داده بودند.امّا مهمتر از همه مغول بود که خاستگاه وی را لگد مال‏ سم اسبان کرد و وضعی پیش آمد که جور و بیعدالتی بر پهنهء ایران گسترده شد.سعدی از قیامت این دوران چنین یاد می‏کند:

     

    ای محمّد گر قیامت می‏برآری سر زخاک‏                        سر  برآور وین قیامت در میان خلق بین           

    زینهار از دور  گیتی  و  انقلاب  روزگار                          در خیال کس نیامد کانچنان گردد چنین ‏        

    سعدی را منتقد اجتماعی می‏دانند،امّا آثارش پر از تجربه‏ها و نکته‏های سیاسی است.او نیز مانند اندرز نامه‏نویسان،در پی توضیح بهترین روش اعمال قدرت بوده است؛روشی که مبتنی بر شرع و عدالت است؛از این‏رو،باب اوّل بوستان را به‏ «عدل و تدبیر رأی»اختصاص داده است.

     

    3-3-  فریضه امر به معروف و نهی از منکر وزندگی  اجتماعی سعدی

    مفاهیمی که شاعران و نویسندگان قدیم ایران - از قرن چهارم تا پایان قرن هشتم با درونمایه های اجتماعی در آثار خویش به کار برده اند، متناسب با اوضاع اجتماعی و سیاسی زمان بوده است. گروهی بی آن که راه حلی برای رفع تبعیض و ستمهای روزگار خویش نشان دهند، به اصول و نظام ظالمانه اجتماعی - اقتصادی عصر خویش اعتراض کرده اند.

    یورش مغول و تاثیر آن بر همه ابعاد زندگی اجتماعی و اقتصادی و فرهنگی آن زمان و دوره های پس از آن، چندان عمیق است که «در هیچ دولت بر اهل هیچ ملت نشان نداده اند و لوث آن حادثه ننگین هنوز از دامن ملت ایران شسته نشده است ».

    سخن شاعران و اهل ادب در این دوره بیش از هر دوره ای درخور توجه است. با آن که بسیاری از گویندگان آن زمان به اعتکاف و بی اعتنایی به عوالم مادی گراییده بودند، باز عظمت واقعه و شومی پیامدهای آن، تحت تاثیرشان قرار داده و حقایقی را به زبان شعر بیان کرده اند. آنچه در آثار این شاعران و نویسندگان می یابیم، انعکاس دردهای بی پایان مردمی است که در آن دوره زندگی می کرده اند.

    این بغضهای فروخورده به صورت مطایبات و هزلیات در آثار سعدی منعکس شده است. وی یکی از معدود شاعران و نویسندگان و متفکرانی است که مسائل اجتماعی زمان خویش را با بیانی زیبا تصویر کرده است. خوشبختانه دیدگاههای اجتماعی سعدی کم نیست. او در قطعه معروف «بنی آدم اعضای یک پیکرند» به اتحاد مردم جامعه که باید در دشواریها و سختیهای زندگی یار یکدیگر باشند، اشاره می کند.

    حکایت «جدال سعدی با مدعی » اختلاف طبقاتی و مفاسد ناشی از آن را نشان می دهد: «اغلب تهیدستان دامن عصمت در معصیت می آلایند و گرسنگان نان ربایند».

    در آثار سعدی چه منظوم و چه منثور، از یک جامعه طبقاتی متشکل از ستمگران و ستمکشان، گرسنگان و سیران سخن به میان آمده است. مظالم و مفاسد حکمرانان زمان و دردهای اجتماعی با شیوه ای بسیار عالی در این آثار مورد بررسی قرار گرفته است.

    «گلستان سعدی حاصل دریافت و برخوردهای گوناگون مردی اندیشه وراست با دنیا و مسایل و دشواریهای حیات انسان » 

    وی درباره یکی از ملوک بی انصاف می نویسد: «یکی از ملوک بی انصاف پارسایی را پرسید: از عبادتها کدام فاضلتر است؟ گفت ترا خواب نیمروز تا در آن یک نفس خلق را نیازاری!

             ظالمی را خفته دیـدم نیمـروز                                     گفتم این فتنه است خوابش برده                                              

            به آنکه خوابش بهتر از بیداری است                               آنچـنان بـد زندگانی مرده به

    در آثار منظوم و منثور سعدی، سیاست کلی حکام و سلاطین و عوامل آنان در امر گرفتن خراج و مالیات نشان داده شده است. بیان چنین واقعیتی پایگاه اجتماعی مردم آن روزگار را روشن می کند به حکایت زیر توجه کنیم:

    «ذوالنون مصری پادشاهی را گفت: شنیدم فلان عامل را که فرستاده ای به فلان ولایت، بر رعیت درازدستی می کند و ظلم روا می دارد. گفت: روزی سزای او بدهم. گفت بلی. روزی سزای او بدهی که مال از رعیت تمام شده باشد. سپس به زجر و مصادره از وی بازستانی و در خزینه نهی، درویش و رعیت را چه سود؟ پادشاه خجل گشت و دفع حضرت عامل بفرمود در حال »

    به نظر سعدی وظیفه دولت در مورد مصرف مالیات و خراج، ساختن عمارت، جسر و مسجد و خانقاه و چاهها بر سر راههاست و نیز معتقد است که اگر عامل و ماموری بر مردم ستم روا داشت باید او را مجازات کرد و آنچه به زور گرفته از او بازستاند و به مردم غارت شده داد.

    «سلطان گدا طبع آن که طمع در مال رعیت و درویش کند»

    و«پادشاهی که عدل نکند و نیکنامی توقع دارد، بدان ماند که جو همی کارد و امید گندم دارد».

    3-4- مدح عدالت و محاسن عدل و ذمّ جور و مضّار آن

    سعدی مانند دیگر اندیشمندان مسلمان پیش از خود،مدافع و مبلّغ عدالت و مخالف جور نظامهای سیاسی متغلّب بود.از نظر او دادخواهی بر سلطان لازم است و سلطان برای شنیدن استغاثهء رعیّت می‏باید زمینهء دسترسی به خویش را برای آنان‏ فراهم کند.همچنان که حضرت علی(ع)در این باره و در مورد ضرورت منع احتجاب،به مالک اشتر فرموده است:«خود را از رعیّت زیاد در پنهان مدار که این پنهان داشتن خود نوعی فشار و تنگی است.»

    اگر امر به اجرای عدالت را دشوارترین و خطرناک ترین اصل امر به معروف و نهی از منکر بدانیم سخنی به گزاف نگفته ایم چرا که در این موضوع باید در برابر کسانی قرار گرفت که هم زر دارند و هم زور و به همین سبب شجاعت بسیار می طلبد که اربابان زر و زور را امر به معروف نمود و آنان را از منکرات و مهمترین منکرات یعنی ظلم و ستم نهی کرد .

    سعدی در همین مضمون در بوستان می‏گوید:

    تو   کی  بشنوی   نالهء   دادخواه‏                                به  کیوان  برت کله خوابگاه  

    چنان خسب کاید فغانت به گوش          اگر دادخواهی برآرد خروش ‏

     

    سعدی در باب اوّل گلستان در سیرت شاهان،سلاطین جورپیشه را گرگ به شمار آورده و ظلم ایشان را مایهء ویرانی ملک‏ و مملکت دانسته است.

    سعدی با زبان بی پروای خود حاکمان ظالم را اینگونه استادانه نهی از منکر می کند که :

    نکند  جور   پیشه   سلطانی‏                          که  نیاید  ز گرگ   چوپانی  

    پادشاهی که طرح ظلم فکند                          پای دیوار ملک خویش بکند

    یا در بوستان،به همان گونه که ظلم را مایهء ویرانی نظام سیاسی می‏داند،عدالت‏پیشگی شاه را مایهء سعادت و بهره‏وری. سعدی استاد سخن است اگر گاهی با زبان تند و بی پروا نهی می کند در بسیاری از موارد نیز در جایگاه و کسوت معلمی مهربان و ناصحی شیرین سخن امر به معروف می کند و با بیانی آمیخته به پند و اندرز فریضه امر به معروف را اینچنین ترویح می دهد که:

    که خاطر نگهدار و درویش  باش‏                                 نه  در  بند آسایش خویش باش         

    مکن تا توانی  دل  خلق   ریش‏                                   وگر می‏کنی،می‏کنی بیخ خویش         

    رعیّت نشاید،  به  بیداد   کشت‏                                  که مر سلطنت را پناهند و پشت         

    الا تا نپیچی سر از  عدل و رای‏                                   که  مردم  ز دستت  نپیچند پای        

    از آن بهره‏ورتر در آفاق کیست‏                                    که در ملک‏رانی به انصاف زیست‏        

    سعدی برای تاثیر گذارتر کردن سخن خویش و رام شدن حاکمان غره به زر و زور و تزویر استادانه فن قصه گویی و هنر تمثیل را به کار می برد و ضمن دعوت بر لطف و مهربانی آنان را به شدت از دست زدن به منکرات بیم می دهد. در حکایت هشتم،باب اوّل بوستان،همین معنا به شکل زیبایی آمده است:

     

    خبر داری  از  خسروان  عجم‏                        که  کردند  بر  زیر   دستان ستم       

    نه آن شوکت و پادشاهی بماند                      نه  آن  ظلم   بر   روستایی بماند       

    چو  خواهد  که   ویران  شود                                     عالمی‏ کند ملک در پنجهء ظالمی‏      

     

    سعدی بر این اعتقاد است که ستم حتّی بر یکی از افراد اجتماع،سبب بیقراری و وارد آمدن آسیب عمومی به اجتماع‏ می‏شود؛چنانکه می‏گوید:

    چو عضوی به درد آورد روزگار                                    دگر عضوها را نماند قرار      

    سعدی البتّه تنها به بیان پیامدهای ستم شاهان بسنده نکرده،بلکه از نقش مثبت عدالت در پیشبرد جامعه نیز به روشنی سخن‏ گفته است:

    «به حکم آنکه عدل و احسان و انصاف خداوندان مملکت،موجب امن و استقامت رعیّت است و عمارت و زراعت‏ بیش اتفاق افتد،پس نام نیکو و راحت و امن و ارزانی غلّه و دیگر متاع به اقصای عالم برود و بازرگانان و مسافران رغبت‏ نمایند و قماش و غلّه و دیگر متاعها بیاورند و ملک و مللکت آبادان شود و خز این معمور و لشکریان و حواشی‏ فراخ دست،نعمت دنیا حاصل و به ثواب عقبی واصل و اگر طریق ظلم رود،برخلاف این»

    3-4- 1- دیدگاه سعدی دربارهء حقّ شورش و عصیان در برابر حکّام جائر و متغلّب

    سعدی در روزگاری پرآشوب و پراضطراب می‏زیست.طبیعی است که او در عصر سفّاکیهای مغول و در دوران جور سلاطین،با دید مثبت به حاکمان نگاه نمی‏کرده؛حاکمانی که زندگی سیاسی‏شان از دنیاپرستی،رقابت،خطر و کشمکش‏های بی‏پایان و خانمان‏برنداز بوده و تلاطم قدرت‏خواهی و طمع،سامان سیاسی و اجتماعی مردم را بر هم زده بوده‏ است:

               ملک اقلیمی بگیرد پادشاه‏                      هم چنان در بند اقلیمی دگر

    موجزترین عبارتی که گویای تغلّب سلاطین و انتقاد سعدی است،این جملهء حکمت‏آمیز است:«ده درویش در گلیمی‏ بخسبند و دو پادشاه در اقلیمی نگنجند.»

    در قرآن کریم اشاره زیبایی دارد که " اگر آفرینش دو خدای می داشت زمین را قطعا فساد فرا می گرفت" 

    اکنون با استناد به اصول اندیشهء سیاسی سعدی می‏توان به تحلیل موضع وی در قبال سلاطین جائر پرداخت و دانست که آیا او حقّ قیام برای عدالت‏گستری و مقابله با ستمکاران را قبول داشته است یا نه.

    فرهنگ رجایی معتقد است که سه مقولهء عدالت،واقع‏بینی و اعتدال‏گرایی مهمترین اصول اندیشهء سیاسی سعدی است و از نظر این شاعر،عدالت پایه و اساس و مرکز زندگی سیاسی است؛از این رو،باید واقع‏بینی بر بینش سیاسی حاکم شود و اعتدال‏گرایی ملاک تدابیر و رفتارها باشد.از این دیدگاه زندگی سیاسی پویا و استوار آن است که بر آگاهی واقع‏بینانه و فهم و درک اینکه نظام آفرینش بر عدالت و اعتدال‏گرایی قرار دارد،بنیان‏یافته باشد.

    در نظام اسلامی ما جایگاه امر به معروف و نهی از منکر در میدان عمل بیشتر معطوف به مسایل فرهنگی و به صورت اخص مبارزه با مظاهر بد حجابی ماهواره و امثال اینهاست .آنچه که مسلم است امر به معروف حقیقی را باید در تطهیر ادارات از فساد ببینیم بایستی رویکرد ها تغییر کند اصلاحات حقیقی مترتب بر کلام معصوم است که فرمود : خرجت لطلب اصلاح فی امت جدی رسول ا...(                                         ) امام حسین (ع) به عنوان یک معصوم بصیرت بخش از خطر آلودگی حکام به زر و زور هشدار دادند وقتیکه فساد اداری بدنه دولت ها و حکام  رافرا بگیرد امر به معروف و نهی از منکر ملعبه دست افراد می شود با یک مثال ساده مطلب را روشن می کنم : با فرض به اینکه بنده آمر به معروف هستم در یکی از خیابان های جمهوری اسلامی به یک فرد بد حجاب تذکر می دهم آنچه که او بخاطرش دارد تذکر می گیرد وضعیت مو و لباس نامناسب است اما جای سوال اینجا ست که فرد مورد خطاب می تواند به من بگوید خودت چرا در استفاده از بیت المال رعایت نمی کنی ؟چرا دروغ می گویی ؟ چرا حسد داری ؟ چرا بخاطر دنیای دیگران این خود را چوب حراج می زنی ؟ چرا برای توجیه ناکارامدی خود  از ولایت و دیگر مبانی مقدس نظام هزینه می کنی ؟

    برای اینکه همه این احتمالات ممکن است در من آمر به معروف وجود داشته باشد و لیکن چون از ظاهر فرد احراز این منکرات ممکن نیست؛ همه دست روی دست گذاشته ایم و انحراف و انحنای امر به معروف و نهی از منکر را از مسیر حقیقی و حسینی آن به تماشا نشسته ایم.

    به نظر می‏رسد که سعدی در چنان روزگاری که استبداد بیداد می‏کرده و از سوی دیگر امنیّت کشور منسوب به اسلام،در معرض تهدیدهای داخلی و خارجی بوده،اعتقادی به کار انقلابی برای دستیابی به عدالت نداشته است و شاید چنین رویارویی‏ را مایهء هلاک نفس،«مقابله پیشانی با حجر»و«دست بر پشت مار مالیدن»می‏دانسته و بر این باور بوده که این شیوه‏ها با خرد و هشیاری همساز نیست:

    مقابلت نکند با حجر به پیشانی          مگر کسی که تهور کند به نادانی        

    دست   بر  پشت  مار  مالیدن                                    نه  تلّطف ،نه  کار  هشیار  است         

    امّا شاید بتوان گفت که سعدی در کنار واقع‏بینی و اعتدال‏گرایی،عدالت‏خواهی را در گرو اتّحاد مردمان و حرکت جمعی‏ آنها می‏دانسته است:

    پشّه چوپر شد بزند پیل را                                         با همه تندی و صلابت که اوست        

    مورچگان را چو بود اتفّاق      ‏  شیر  ژیان  را   بدرانند    پوست ‏     

    اشاره دارد به آیه شریفه "کم من فئه قلیله غلبت علی فئه کثیره باذن الله

    به اذن خدا چه بسا عده قلیلی بر جمع کثیری فائق آیند . البته شرط دیگر این ظفرمندی اتحاد وایمان راسخ است.

     

    3-5- فریضه امر به معروف ونهی منکر از سجایای اخلاقی سعدی

    از جمله سجایای اخلاقی سعدی که آن را در کمتر شاعر و نویسنده ای می توان یافت، شهامت او در بیان حقایق و لحن عتاب آمیزش در برابر حاکمان و قدرتمندان زمان و دنیاداران از خدابی خبر و زاهد نماهای بی بصر است. هر چند در میان آثار او قصایدی که به سنت شاعران ستایشگر سروده شده است، اندک نیست، اما تفاوت این مدایح با سایر آثار مشابه در این است که سعدی به رغم دیگر گویندگان مداح متملق، بجای چاپلوسی و مبالغه در اوصاف ممدوح، غالبا به عنوان ناصحی دلسوز و بیم دهنده، صاحبان زر و زور و تزویر را به بی ثباتی دنیا و زوال پذیری قدرتهای مادی و بدفرجامی ستمگران متوجه می کند و با تازیانه هوشیاری بخش ملامت و نصیحت، به تادیب ممدوحان خویش می پردازد و به دینداری و خداپرستی و عدالت و نیکوکاری دعوتشان می کند.

    ایمان مذهبی و اعتقاد راسخ سعدی به مبانی دینی از قصاید غرا در توحید و اشعاری که در بزرگداشت نبی اکرم صلی الله علیه وآله سروده است، بروشنی پیداست. او در عالم عشق ورزی به «عشق محمد و آل محمد» بسنده می کند.

    سعدی اگر عاشقی کنی و جوانی          عشق محمد(ص)بس است و آل محمد             

     نیل به رستگاری و صفا را در پیروی از طریق پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله می داند، چنان که گفته است:

    مپندار سعـدی که راه صـفا   تـوان رفـت جـز از پـی مصـطفا"       

    اشاره دارد به ایه 21 ازسوره مبارکه احزاب :" لقد کان لکم فی رسول الله اسوه حسنه" که پیامبربزرگوار ما را بعنوان الگویی جامع الاطرف وکامل معرفی میکند.

    سعدی به خلق جهان که همه یکسره نهال خدایند، مهر می ورزد. او مبشر صلح و بشردوستی است. در چشم انداز جهان آرمانی او، بنی آدم اعضای یک پیکر و در آفرینش از یک گوهرند و چون کرامت انسانی و آزادی او در نظرش اهمیت فراوان دارد، غایت آرزویش تفاهم میان ملتها و از بین رفتن خصومتها و کدورتها است و در این عرصه با احساس مسؤولیت و غمخواری نسبت به ناتوانان، خطاب به مصلحان و خیراندیشان، چنین سفارش می کند:

     

    تو کز محنت دیگران بی غمی نشاید که نامت نهند آدمی   

    صرف نظر از مقام والای سعدی در هنر شاعری و نویسندگی که «حد همین است سخنرانی و زیبایی را» اندیشه های بلند و عواطف لطیف و انسانی این متفکر بزرگ، آن اندازه در قلمرو زبان و ادبیات فارسی و آثار شاعران ایرانی و غیر ایرانی نفوذ کرده است که نام وی را در زمره درخشانترین چهره های ادبی جهان ثبت نموده و روشناییهای آثارش را چراغی فراراه نسلهای آینده قرار داده است.

    3-6- توصیۀ به ملایمت در امر به معروف و نهی از منکر

    سعدی، علی‌الاصول، با امر به معروف و نهی از منکر نظر موافق دارد و صرف نظر از این که اثری بر آن مترتب باشد یا نباشد، آن را عملی شایسته و حتی واجب تلقی می‌کند. سعدی اعتقاد دارد که اولین و اصلی ترین شیوه در اجرای این فریضه الهی امر و نهی لسانی است . سعدی شاعر است و سخن شناس و از تاثیر کیمیای سخن باخبر. از همین رو اعتقاد دارد که در امر به معروف لسانی ذره ای نباید کوتاهی کرد و هر چه را که در این زمینه از دست مجری این فریضه برمی آید باید به انجام رساند:

    گر چه دانی که نشنوند بگوی                                     هر چه دانی ز نیک خواهی و پند        

    سعدی علاوه بر شاعری مرد دین و مذهب نیز هست او در نظامیه تحصیل کرده است که از مدارس مذهبی بنام آن عصر بوده است .بنابراین گاهی اشاره مستقیم به اجرای این اصل مذهبی و دینی نموده است که از نکته های قابل تامل در مقایسه با دو شاعر دیگر است .

    به رغمِ فریضه دانستن امر به معروف و نهی از منکر، سعدی اجرای آن را منوط و مشروط به شرایطی می‌داند:

    یک ـ داشتن قدرت و استطاعت برای واداشتن به کارِ واجب (نیکو) و بازداشتن از عملِ حرام (ناپسند) و در غیر این صورت، اکتفا به نصیحت:

    گرت نهی منـکر برآیـد ز دست                      نشاید چو بی دست و پایان نشست     

    وگر دستِ قدرت نـداری بگوی            کـه پاکیـزه گـردد به انـدرز خـوی     

    چو دست و زبان را نماند مجال           به هـمت  نمـایـند مـردی رجـال      

     

     

    دوـ متصور نبودنِ عملِ به معروف یا پرهیزِ از منکر جز از طریقِ امر و نهی:

    چو  کاری  بی  فضول  من  برآید                    مرا در وی سخـن گفـتن نشایـد        

    وگر بینم که نابیـنا و چـاه اسـت         اگر  خاموش  بنشینم 0 گناه است      

     

    در واقع از منظر سعدی انسان نباید نسبت به سرنوشت جامعه خود بی تفاوت باشد وی این بی تفاوتی را بعنوان منکر معرفی کرده واجتناب از آن را ضروری می داند.

    سه ـ خشونت نورزیدن و تلاش در متقاعد کردن و شرمنده ساختن مرتکب گناه.

    از دیدگاه سعدی، اِعمال ملایمت در امر به معروف و نهی از منکر، تأثیر بسزایی در هدایت افراد به کارهای شایسته و بازداشتن آنان از فروغلتیدن در ورطۀ بدکاری و گناه یا خروج از آن دارد. در این زمینه، حکایت مَلِک‌زادۀ گنجه در بوستان حاوی نکاتی ظریف و عبرت‌انگیز است. در این داستان، سخن‌نهایی و پیام اصلی سعدی این است که می‌توان با ملایمت، ازدشمن دوست ساخت و با خشونت و شدت عمل دوست را به دشمن تبدیل کرد:

    به نرمی ز دشمن توان کرد دوست                   چو با دوست سختی کنی دشمن اوست

    3-7- امر به معروف در اشعار سعدی

    سعدی بالحنی متقن ومستدل ودر عین حال آرام ومهربان ومنطقی در صدد است با زبان دلسوزانه شعر امر به نیکیها رادر شئون مختلف  به شایستگی به مخاطبین خود انتقال دهد.

    3-7-1-  امر به عدالتخواهی 

    تعریف و مفهوم عدالت از نگاه سعدی برگرفته از اندیشهء سیاسی اسلامی اوست؛اندیشه‏ای که به این شرح می‏توان‏ تبیینش کرد:

     

     

    3-7-1-1- عدالت به معنای ویژگی ماهوی نظم الهی حاکم بر کائنات.

    در واقع سعدی چون دیگر متفکّران فلسفهء سیاسی کلاسیک و اسلامی،عالم را تابع قوانین فطری ثابتی- خواه،نوموس، شریعت،ارته،دارما،لی و یا هر لفظ دیگر- می‏داند که بر زندگی حاکم است و معتقد است به جای مورد سئوال قرار دادن آنها باید با آنها همساز بود.

    3-7-1-2- عدالت به معنای حقّ را به مقدار رساندن و ایفای اهلیّت و رعایت استحقاق‏ها

    تکراری‏ترین تعریف سعدی از عدالت«حقّ را به مقدار رساندن»یا عدالت توزیعی است.اگر کسی شایستگی تشویق، تمجید یا بخشش دارد،ارزانی داشتن آن عین عدالت است و همچنین است اعمال تنبیه و جریمه از برای کسی که سزاوار آن‏ است. شواهد شعری این تعریف از این قرار است:

    به عقلش بیاید  نخست  آزمود                                   به   قدر   هنر   پایگاهش    فزود       

    نه هر کس سزاوار باشد به مال‏                        یکی  مال  خواهد  یکی   گوشمال      

    جفا پیشگان را بده سر  به باد                        ستم بر ستم پیشه عدل است و داد     

    برای استناد این بیت اخیر سعدی میتوان از آیات بینات الهی کمک گرفت آنجا که می فرماید:"واغدوا لهم مااستطعتم من قوه..."

    تحقّق و استیفای حقوق به معنای ایفای وظیفهء اجتماعی فرد در رابطه با دیگران است.برای تحقّق این معنا از عدالت، لازم است تساوی افراد از لحاظ نوع استحقاق‏ها و تواناییهایشان رعایت شود:

    «پادشاه صاحبنظر باید تا در استحقاق همگنان به تأمّل نظر فرماید؛پس هر یک را به قدر خویش دلداری کند.»

    3-7-1-3-  عدالت به معنای تقوای فردی و اجتماعی و همسازی با نظام الهی حاکم بر طبیعت:

    «از نظر فلسفی و کلّی،سعدی عدالت را با تقوا برابر دانسته و آن را همسازی با نظام کلّ وجود تعبیر می‏کند.» همسانی‏ زندگی اجتماعی یا قانون فطرت،به طور اخص،با اطاعت از احکام الهی تأمین می‏شود.در چنین صورتی،هر کس با شناخت‏ وظیفهء خاّص خویش،آن را به نحو احسن ایفا می‏کند و این یک معنا از عدالت است.

    حکایت سلطان و شبان در بوستان گویای این نکته است که عدالت همان«وضع الشی فی موضعه»و قرار گرفتن هر کس‏ در جای ویژه خود و انجام دادن کار ویژه‏های مختصّص همان جایگاه است.به همان گونه که شبان گله را با تدبیر شبانی می‏کند، شاه نیز اگر مدبّر و عاقل است،باید رعایا و لشکریان خود را پاسبانی و تدبیر نماید.سعدی از قول چوپان به شاه می‏گوید:

    مرا گله‏بانی به  عقل  است  و  رأی‏                                           تو  هم گلهء خویش باری بپا 

    در آن تخت و ملک از خلل غم بود                               که تدبیر شاه از شبان کم بود

               

    3-7-1-4- عدالت به معنای اعتدال‏گرایی و رعایت حدّ مناسب و میانه و ملکات متوسّط

    سعدی خود اعتدال گراست و اعتدال گرایی و امر به دوری از افراط و تفریط در تمام امور و از جمله امر کشورداری باید از اصلی ترین خصوصیات حاکم باشد که سعدی اینگونه بمر به معروف می کند:

     این مقصود از عدالت در آثار سعدی به خوبی مشهود است:

    مگوی و  منه  تا  توانی  قدم‏                          از اندازه بیرون و زانده کم‏     

    اگر  جاده‏ای  بایدت  مستقیم‏                         ره‏پارسایان امید است و بیم  

    طبیعت شود  مرد  را  بخردی‏                         به  امید نیکی و بیم و بدی   

    گر این هر دو،در پادشه یافتن‏                         در اقلیم و ملکش بنه یافتن‏  

    سعدی پادشاه را به اعتدال در درشتی و نرمی با رعیّت فرا می‏خواند و می‏نویسد:

    «نه چندان درشتی کن که از تو سیر گردند و نه چندان نرمی که بر تو دلیر شوند...پادشاه باید تا به حدّی خشم بر دشمنان‏ نراند که دوستان را اعتماد نماند...»

    3-7-1-5- عدالت به معنای تعادل سه قوّه در نفس فرد و مدینه و سپردن راهبری به خرد و خردمندان

    تشبیه اجتماع به بدن و به تعبیر دیگر«نظریهء اندام وارگی»به خوبی در اشعار و متون منثور سعدی به چشم می‏خورد. عدالت بدین‏معنا حاصل آن است که هر یک از سه قوّهء خرد،شجاعت و شهوت در جایگاه ویژهء خویش به کار ویژه خود،با انسجام و هماهنگی و با رهبری خرد(چه در نفس فرد و چه در اجتماع و مدینه)مشغول باشد و از جایگاه ویژهء خویش نیز به‏ قصد تغلّب بر دیگر قوا،تعدّی و تخطّی ننماید؛زیرا تنها خرد است که حقّ حاکمیّت بر دو قوّهء دیگر دارد و آنها را از کژراهی‏ و کژگاری احتمالی مصون می‏دارد.بدین صورت،در اجتماع نیز که پادشاه«سر»و رعیّت«جسد»است،آن دو باید با یکدیگر متلازم و متکافی باشند و پادشاه نباید رعیّت را نابود کند.

    به تعبیر سعدی،«پادشاهان سرند و رعیّت جسد»؛پس نادان سری باشد که جسد خود را به دندان پاره کند.

    این معنای عدالت را سعدی چنین بیان کرده است:

    وجود تو شهریست پر نیک و بد                     تو  سلطان  دستور  دانا خرد 

    رضا   و   ورع    ‏نیک‏نامان  حر                                   هوی و هوس رهزن و کیسه‏بر

               

    3-7-2-  امر به اخلاق و اصول اخلاقی

    سعدی گاهی در مدح خرد و ستایش خردورزی حكایت‌ها بیان داشته و وقتی با سرایش شعر از فضیلت قناعت سخن گفته است. در برهه‌ای فروتنی و تواضع را با ذكر تمثیل‌ها ستوده و به گاهی دیگر در فواید تعلیم و تربیت، صدها نكته تحریر داشته است. در بزنگاهی بر خلق و خوی فرمانروایان نكوكار به صد ترفند هنری اذعان نموده و به زمانی دیگر سیرت درویشان را به دو صد صنعت ادبی تقریر داشته است و... . با تمام این اوصاف، آنچه از بیشتر نوشته‌ها و سروده‌هایش و از جمله گلستان و بوستان برمی‌آید آن است كه اصلی‌ترین هدف و برترین آرمان در حدیث خوش سعدی، تبلیغ اخلاق و تشویق انسان‌ها به رعایت سجایای اخلاقی بوده است

     در حقیقت، نگاهی گذرا به آثار منثور و منظوم سعدی، پژوهنده را به این نكته رهنمون می‌سازد كه در اندرون سعدی یك شاعر یا یك نویسنده كه به دنیا از دریچه عشق می‌نگرد با یك معلم اخلاق كه انسان را در مسیر تكامل اخلاقی دنبال می‌كند همخانه شده است. به تعبیر عبدالحسین زرین‌كوب، تاریخ‌نگار و ادب‌پژوه نامدار، در درون سعدی، شاعر برای معلم اخلاق ترانه محبت و صفا می‌خواند و وی را به پیروزی نهایی انسانیت امیدوار می‌سازد و معلم اخلاق هم طرح تربیت و ارشاد نفوس را كه تعلیم فلسفی اوست به نغمه چنگ جادویی شاعر گره می‌زند و آن را در سراسر آفاق فكر و هنر به پرواز در می‌آورد. پایه اخلاق تبلیغی سعدی، وارستگی و رهایی است. به باور او بشر برای آن كه به نیكبختی رسد باید كمر همت بربندد و تلاش پیشه نماید تا خود را از دیگران و صدالبته از نفس خویش مستغنی سازد و به این سبب است كه می‌گوید «مردن به عزت به كه زندگانی به مذلت»

    از دیدگاه سعدی هرگونه خدمت دون‌منشانه نفرت‌انگیز است و موجب لكه‌دار شدن شرافت انسانی و اگر این‌گونه نبود هیچ گاه چنین نمی‌سرود

     

    به دست آهن تفته كردن خمیر                       به از دست به سینه پیش امیر           

    درتحلیل بیت اخیر نکته ای بسیار حایز اهمیت از سالار شهیدان حسین ابن علی (ع) داریم که فرمود:"موت فی عزخیر من حیات فی ذل" مرگ خوش به ززندگی ننگین است.

    سعدی همچنین منادی اخوت انسانی و مبشر عدالت اجتماعی است، او به درستی این دو را لازمه درك درست از مفهوم آدمیت می‌داند. بایسته و شایسته است یاد شود، این مفهوم انسانی را جای جای آثار سعدی به دست می‌دهند و بویژه در شعر مشهور زیر كه به مانند یك پیام‌آور آسمانی آن را سروده، این مضمون كاملا هویداست:

    بنی‌آدم    اعضای    یكدیگرند             كه در آفرینش ز یك گوهرند           

    چو عضوی به درد آورد روزگار             ‌‌دگر   عضوها  را  نماند  قرار

    تو كز محنت دیگران بی‌غمی              نشاید كه  نامت  نهند  آدمی            

     سعدی آنچنان اخلاق اجتماعی را مهم برمی‌شمرد كه اذعان می‌داشت هر قدر نكوكاری بیشتر پیشه شود، همان اندازه خوشبختی افزون‌تر خواهد شد و البته «هركه در حال توانایی نكویی نكند در وقت ناتوانی سختی بیند.» در اهمیت احسان و نیكوكاری از منظر سعدی همان بس كه به باور او اژدهای مرگ نمی‌تواند هیچ‌گاه نكونامان را به كام خویش دركشد، بلكه تنها یارای آن دارد تا آن كسان كه از نیكی گریزان بوده‌اند را فرو بلعد:

    سعدیا مرد نكونام نمیرد هرگز                        مرده آن است كه نامش به نكویی نبرند            

    در حقیقت عامل به اعمال صالحه به استناد آیه 97 سوره مبارکه نحل برایش زندگی پاک ابدی تقدیر شده است ومرگ جسمانی وی باعث شخصیت وباقیات صالحات او نمی شود

    گفتنی است رسوخ اعتقادی چنین در تفكر سعدی بود كه سبب می‌شد بسراید

    چو انسان را نباشد فضل و احسان                    چه فرق از آدمی‌تا نقش دیوار

    سعدی در مواعظ خویش مفهوم اخوت انسانی را به طور ضمنی مبنای الزام عدل و احسان قرار می‌دهد و در شریعت و در وجدان انسانی این معنا را روا نمی‌پندارد كه یكی به سبب فقر از سود هدایت محروم شود و دیگری در پرتوی نعمت از هرگونه بركت بهره‌مند شود. اخلاقی كه سعدی توصیه می‌نمود، همان‌گونه كه‌ هانری ماسه در كتاب ارزشمند، تحقیقی درباره سعدی اذعان داشته است، اخلاقی است عملی و طرز رفتار و كردار در زندگی را به انسان می‌آموزد. براساس اخلاق اجتماعی تبلیغی سعدی تا حداكثر امكان درستكار باید بود و درعین حال استقلال شخصیت خود را از دست نداد

    قابل توجه است اخلاق انسانی و اجتماعی تا به آن اندازه ملكه ذهن سعدی است كه از جنگ نفرت می‌جوید و از خونریزی بیزاری. او جنگ را بشدت محكوم می‌كند:

    اگر ممالك روی زمین به دست آری                             و  ز  آسمان  بربایی  كلاه  جباری      

    و گر خزاین قارون و ملك جم داری                              نیرزد آن كه وجودی زخود بیازاری      

    و با صدایی رسا ندا در می‌دهد و خونریزی را نفی می‌نماید

    به مردی كه ملك سراسر زمین                                               نیرزد كه خونی چكد بر زمین            

    آنچه بر اهمیت توصیه‌های اخلاقی سعدی می‌افزاید آن است كه بیشتر آنها به جای آن كه مبنایی فردگرایانه داشته باشند، انسان را در جمع همنوعانش مدنظر قرار می‌دهند. به تعبیر ‌هانری ماسه، اجتماع در چشم سعدی مانند موجودی است كه همیشه در حال شدن است و به این سبب سعدی نسبت به روزگار خود بسی پیشرفته‌تر می‌نماید

    در حقیقت با كمال اطمینان و یقین می‌توان گفت: آموزه‌های اخلاقی سعدی بیشتر ناظر به تحصیل لذات معنوی آدمیزاد است، در نگاه او نشیمن اصلی انسان آسمان است و مقصد نهایی و خانه واپسین او نیز همان آسمان است و به همین جهت خطاب وی تنها به همزمانان و همزبانانش نیست، بلكه به همه اهل عالم و به تمام نسل‌های انسانی ناظر است.

    3-7-3-  امر به خدمت به مردم

    به عقیده سعدی، بنی آدم اعضای یکدیگر و از یک گوهرند، ازاین رو دردمندی بر غم و اندوه دیگران امری طبیعی است، زیرا آن گاه که عضوی از پیکر آدمی به درد می آید، برای عضوهای دیگر قراری نخواهد ماندو به تعبیر یکی از شاعران معاصر:

     

    یک  سر  به  دامن  دل  من  ریزند      گیرم   نشاط  و  شادی  دنیا    را       

    لرزان لبی ز ناله نخواهد    سوخت؟      آیا  در  آن   زمان که  بخندم شاد      

    با   مادری    گرسنه      نمی لرزد؟      طفلی  درون  کلبه  تنگی    سرد       

    فارغ کجا توان شد و خوش خندید؟      آخر کنار حسرت و رنج ای دوست       

    وان  ناله  را  چگونه  توان   نشنید؟      آن  اشک  را  چگونه   نباید  دید؟      

                           

    سعدی، آنانی را که در وجودشان روحیه سودمندی به حال دیگران به چشم نمی خورد، با سنگ خارا برابر می داند و به اعتقاد وی، در آهن و سنگ منافعی است که در برخی از آدمیان خبری از آن نیست

    چنین گوهر و سنگ خارا یکی است      اگر نفع کس در نهاد تو نیست           

    غلط گفتم ای یار شایسته خوی          که نفعست در آهن و سنگ و روی      

    چنین   آدمی  مرده  به  ننگ            که  بر   وی   فضیلت   بود   سنگ     

    پبام سعدی در این سخنان:

    الف) خدمت به مردم، سیره بزرگان دین و دانش؛

    ب) خدمت به همنوع و برادران دینی، از دستورات دین مبین اسلام

    امر سعدی برای عالم شدن و رمز برتری عالم بر عابد

    از منظر سعدی، تفاوت عالم و عابد در آن است که عابد، سر در سودای خویش دارد و عالِم دل در هوای دیگران؛ عابد بر آن اندیشه است که تنها، «گلیم خویش از موج به در برد»، ولی عالِم می کوشد که «بگیرد غریق را»

     

    صاحبدلی   به  مدرسه  آمد  ز   خانقاه بشکست عهد صحبت اهل  طریق را    

    گفتم میان عابد  و عالِم  چه  فرق  بود؟            تا اختیار نمودی از آن، این  فریق را     

    گفت آن گلیم خویش بدر می برد ز موج            وین سعی می کند که بگیرد غریق را   

    و از نبی اکرم صلی الله علیه و آله در این باره روایت است آن گاه که عالِم و عابد در روز رستاخیز محشور می شوند، به عابد گفته می شود: به بهشت درآی و به برکت عبادت خود، از نعمت های بهشت بهره مند شو! ولی به عالِم می گویند: اینجا بایست و هر کس را که می خواهی شفاعت کن! و هیچ کس را شفاعت نخواهی کرد، مگر آنکه شفاعت تو پذیرفته می شود و بدین ترتیب، عالِم در جایگاه پیمبران می ایستد.

    3-7-4-  امر به بشردوستی و شفقت به همنوع

    انسان دوستی و شفقت به همنوع و توصیه به مراعات حال محرومان و یاری کردن درماندگان و ناتوانان، گوهر دیگری است از گنجینه های عالم معنا که از فروغش آثار سعدی رونق و جلایی جاودانه یافته است. ابیات فراوانی در این خصوص می توان شاهد آورد و مشهورتر و معروفتر از همه ابیات زیر است:

    بنی آدم اعضای یک پیکرند                 که در آفرینش ز یک گوهرند          

     چو عضوی به درد آورد روزگار             دگر عضوها را نماند قرار          

     تو کز محنت دیگران بی غمی              نشاید که نامت نهند آدمی

    اندیشه های بشردوستانه سعدی که از فروغ انسانیت آکنده است، متاثر از اصول اخلاقی و تربیتی مکتبی است که از دیدگاه پیشوایان آن، جامعه انسانی به مثابه پیکره ای واحد است. چنان که پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرموده است:

    «مثل المؤمنین فی توادهم و تراحمهم و تعاطفهم مثل الجسد اذا اشتکی منه عضو تداعی له سائر الجسد بالاسهر والحمی ». 

    حال مردم با ایمان در دوستی با یکدیگر و شفقت نسبت به هم، حال پیکره ای است که هر گاه عضوی از آن رنجور شود، دیگر اعضای آن کالبد با بی خوابی و تبداری با آن عضو همدردی می کنند.

    و بر اساس این گونه جهان بینی متعالی است که در برخی از منظومه های اخلاقی فارسی نظیر بوستان سعدی که دنیایی است آکنده از بشردوستی و شفقت به همنوع، آنچه درخشندگی دارد نیکی و زیبایی است و کرامت و جوانمردی درخور تحسین.

    به ایثار، مردان سبق برده اند نه شب زنده داران دل مرده اند کرامت جوانمردی و نان دهی است مقالات بیهوده طبل تهی است به معنی توان کرد دعوی درست دم بی قدم تکیه گاهی است سست .

     

    3-7-5-  امر به گرامیداشت عقل، علم و عمل

    عقل، علم و عمل سه سرمایه گرانبها هستند که انسان با کاربرد و بهره برداری صحیح آنها راه تکامل و ارتقای معنوی و مادی خویش را هموار می سازد و سعادت دنیا و آخرتش را تامین می کند.

    از دیگر مضامین ارزنده معنوی موجود در اشعار سعدی، گرانمایگی عقل و علم و عمل از دیدگاه این شاعر فرزانه است:

    تمییز باید و تدبیر و عقل و آنگه ملک که ملک و دولت نادان سلاح جنگ خداست

    یا:

    وجود تو شهری است پر نیک و بد تو سلطان و دستور دانا خرد هوی و هوس را نماند ستیز چو بینند سر پنجه عقل تیز

    همچنین شیخ شیرین سخن در بزرگداشت علم می گوید:

    داروی تربیت از پیر طریقت بستان کادمی را بتر از علت نادانی نیست

    و همین طور در گرانمایگی عمل همی گوید:

    سعدیا گر چه سخندان و مصالح گویی به عمل کار برآید به سخندانی نیست بار درخت علم ندانم بجز عمل با علم اگر عمل نکنی شاخ بی بری مردان به سعی و رنج به جایی رسیده اند تو بی عمل کجا رسی از نفس پروری نابرده رنج گنج میسر نمی شود مزد آن گرفت جان برادر که کار کرد هر کو عمل نکرد و عنایت امید داشت دانه نکشت ابله و دخل انتظار داشت

    و در جای دیگر می گوید:

    شب گور خواهی منور چو روز از اینجا چراغ عمل برفروز گروهی فراوان طمع ظن برند که گندم نیفشانده خرمن برند بر آن خورد سعدی که بیخی نشاند کسی برد خرمن که تخمی نشاند .

     

    3-7-6-  امر به خداپرستی و خضوع

    در قلمرو شعر کهن فارسی، نخستین موضوعی که از لحاظ ارزشهای اخلاقی اسلام، حائز اهمیت فراوان است، اندیشه یکتاپرستی و اعتقاد به توحید است که غالبا با فروتنی عابدانه توسط گویندگان فرزانه و پاکدل ما اظهار شده است.

    در بیشتر آثار منظوم کهن فارسی، موضوع خداپرستی و بحث صفات جلال و جمال خداوند به گونه ای هنرمندانه مطرح شده و شاعران موحد و حقیقت جوی گذشته، با اعتقاد به این که: «اول العلم معرفة الجبار» بر اصل و آغاز دانش ورزی اشارتها و تاکیدها کرده و با بهره وری از سرمایه بلاغت خویش به اثبات وجود پروردگار و توصیف مظاهر صنع او و بیان نظم و عظمت جهان هستی پرداخته و به رغم شیوه های خشک فلسفی و کلامی، با تنوعی دلپذیر و نحوه ای که هم خردها را ارضا می کند و هم احساسات پاک را برمی انگیزد، افکار خویش را درباره آفریدگار جهان و اهداف آفرینش به زیباترین تعبیرات به نظم کشیده اند.

    از ویژگیهای آثار گذشتگان ما که حاصل اعتقاد راسخ آنان به خداوند است این کلام ارزنده پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله می باشد که فرمود: «کل امر ذی بال لم یبدء فیه ببسم الله فهو ابتر»

    هر کار مهمی که با نام خداوند آغاز نشود ناقص و ناتمام خواهد بود. مشاهده می شود که همه شاعران حقیقت جوی و از آن جمله سعدی شیرازی آثار خود را با یاد و نام مبارک خدا و ستایشهای حکمت آمیز آغاز کرده است:

    به نام خدایی که جان آفرید سخن گفتن اندر زبان آفرید خداوند بخشنده دستگیر کریم خطابخش پوزش پذیر                                   

    شیخ اجل سعدی شیراز، به رهبران اسلام، بویژه امیرمؤمنان امام علی علیه السلام تاسی می کند; امام بزرگواری که خود یکه تاز میدان ادب و سخنوری است و دیباچه نهج البلاغه شریفش با چنین کلماتی نغز در ستایش خداوند و وصف نعمتهای بیکران او آغاز شده که «الحمدلله الذی لایبلع مدحته القائلون ولایحصی نعمآءة العادون... سپاس خداوندی را سزاست که ستایش گویندگان تا آخرین حد مبالغه وصف کمالش را کفایت نکند و روزی خواران از شمارش نعمتهای بی پایانش عاجز باشند و هر چه کوشند، یک از هزار آنها را سپاس نتوانند...

    سعدی در شعر زیر شاهکاری خلق کرده که از لحاظ زیبایی و شکوهمندی چونان تابلوهایی نفیس و رنگین است که نقاشی هنرمند با قلم سحار خود بدانها جان بخشیده و در معرض دید صاحبدلان هوشیاری قرار داده است که در نظرشان «هر ورقی دفتری است معرفت کردگار»

    ... آن صانع قدیم که بر فرش کائنات چندین هزار صورت الوان نگار کرد ترکیب آسمان و طلوع ستارگان از بهر عبرت نظر هوشیار کرد بحر آفرید و بر و درختان و آدمی خورشید و ماه و انجم و لیل و نهار کرد الوان نعمتی که نشاید سپاس گفت اسباب راحتی که نشاید شمار کرد از چوب خشک میوه و در نی شکر نهاد وز قطره دانه درر شاهوار کرد مسمار کوهسار به نطغ زمین بدوخت تا فرش خاک بر سر آب استوار کرد اجزای خاک مرده به تاثیر آفتاب بستان میوه و چمن و لاله زار کرد توحیدگوی او نه بنی آدمند و بس هر بلبلی که زمزمه بر شاخسار کرد ... لال است در دهان بلاغت زبان وصف از غایت کرم که نهان آشکار کرد 

    سعدی این منادی توحید، گاه از زبان پرندگان، گلها، گیاهان و سایر موجودات که همگی ستایشگر ذات حق هستند و به تعبیر قرآن «یسبح لله من فی السموات والارض والطیر صافات کل قد علم صلاته و تسبیحه » .

    سخنانی هشیاری بخش و عبرت آموز در قابل اشعار زیبا آورده است:

    آفرینش همه تنبیه خداوند دل است دل ندارد که ندارد به خداوند اقرار کوه و دریا و درختان همه در تسبیحند نه همه مستمعی فهم کند این اسرار خبرت هست که مرغان سحر می گویند آخر ای خفته سر از خواب جهالت بردار تا کی آخر چو بنفشه سر غفلت در پیش حیف باشد که تو در خوابی و نرگس بیدار 

    3-7-7-  امر به ستایش شایستگان

    ستایش از صاحبان فضیلت و معرفت و در واقع بزرگداشت مکارم اخلاقی و کرامت انسانی، خداپسندانه و خردپذیر است. چرا که چنین ستایشها موجب تقویت و نشر ارزشهای معنوی و تحکیم حاکمیت دانش و اخلاق و ارزشهای والای انسانی در جامعه بشری می شود، همتهای عالی را می پرورد و استعدادهای حق جویان را برای کسب بزرگیها و اقدام به عمل صالح برمی انگیزد. ستایش از انبیا و اولیای دین و بزرگداشت آنان را از دیگر مزایای معنوی اشعار سعدی است. چنانکه در نعت رسول اکرم صلی الله علیه وآله می سراید:

    ماه فرو ماند از جمال محمد سرو نباشد به اعتدال محمد قدر فلک را کمال و منزلتی نیست در نظر قدر با کمال محمد وعده دیدار هر کسی به قیامت لیله اسری شب وصال محمد آدم و نوح و خلیل و عیسی و موسی آمده مجموع در ظلال محمد عرصه گیتی مجال همت او نیست روز قیامت نگر مجال محمد ... سعدی اگر عاشقی کنی و جوانی عشق محمد بس است و آل محمد

    و آن گاه در نعت مولای متقیان، امیرالمؤمنین علی علیه السلام:

    کس را چه زور و زهره که وصف علی کند جبار در مناقب او گفته هل اتی زورآزمای قلعه خیبر که بند او در یکدگر شکست به بازوی لافتی مردی که در مصاف زره پیش بسته بود تا پیش دشمنان ندهد پشت بر غزا شیر خدای و صفدر میدان و بحر جود جانبخش در نماز و جهانسوز در دعا دیباچه مروت و سلطان معرفت لشکرکش فتوت و سردار اتقیا فرد که هر کسی به شفیعی زنند دست ماییم و دست و دامن معصوم مرتضی 

    3-7-8-  امر به عفت گرایی و نفس کشی

    سعدی در ابیاتی نفس اماره را عامل اصلی سقوط آدمی و صفات خردمندی، پارسایی و پاکدامنی را منجی او از سیه روزی می داند:

    تو با دشمن نفس همخانه ای چه در بند پیکار بیگانه ای عنان بازپیچان نفس از حرام به مردی ز رستم گذشتند و سام وجود تو شهری است پر نیک و بد تو سلطان و دستور دانا خرد همانا که دونان گردن فراز در این شهر گیرند سودا و آز رضا و ورع نیکنامان حر هوی و هوس رهزن و کیسه بر چو سلطان عنایت کند با بدان کجا ماند آسایش بخردان ترا شهوت و حرص و کین و حسد چو خون در رگانند و جان در جسد گر این دشمنان تربیت یافتند سر از حکم و رای تو برتافتند هوی و هوس را نماند ستیز چو بینند سر پنجه عقل تیز

     3-7-9-  امر به آزادگی و علو اندیشه

    آزادگی و استغنای طبع نشانه شکوفایی شخصیت اخلاقی و تکامل روحی انسان است. از امام علی بن ابی طالب علیه السلام بیاموزیم که فرمود: «لاتکن عبد غیرک و قد جعلک الله حرا...» (بنده غیر خود مباش، زیرا خداوند آزادت آفریده است.

    انسان ذاتا آزاد آفریده شده و به تعبیری دیگر دارای حریت تکوینی است و طبعا از تنگ نظریها و بردگیهای فکری گریزان و منزجر است و اگر زلال فطرت و سرشت اولیه اش از تیرگیهای رذایل حفظ شود و بتواند در سایه توانمندی عقل خویش آزمندیها را در خود مهار کند و از زرق و برقهای فریبای مادی و هر آنچه رنگ تعلق می پذیرد، دل برکند و از جهل خودخواهی و فزون طلبی های نابخردانه و اسارت نفس و فقر معنوی برهد، آزاده و مستغنی است.

    سعدی در جای جای کلیات خویش نشانه های فراوانی دارد از تشویق و دعوت به آزادگی و استغنای طبع. وی آزادگی و استغنای طبع را در برابر آزمندی قرار می دهد و این که صفات رضا، ورع و بلند همتی در شخص آزاده متظاهر می شود. از مضامین آموزنده و تحسین برانگیز شعر سعدی که در جهان بینی و اندیشه هایش رنگی از عرفان اسلامی دیده می شود، آزادگی و علو طبع است:

    قیمت خود به ملاهی و مناهی مشکن گرت ایمان درست است به روز موعود دست حاجت چو بری پیش خداوندی بر که کریم است و رحیم است و غفور است و ودود

    و همین طور در باب ششم بوستان در فضیلت قناعت حکایتی چنین به رشته نظم کشیده است:

    یکی را ز مردان روشن ضمیر امیر ختن داد طاقی حریر ز شادی چو گلبرگ خندان شکفت بپوشید و دستش ببوسید و گفت چه خوب است تشریف میر ختن وز او خوبتر خرقه خویشتن گر آزاده ای بر زمین خسب و بس مکن بهر قالی زمین بوس کس 

    و باز می سراید:

    گنج آزادگی و کنج قناعت ملکی است که به شمشیر میسر نشود سلطان را طلب منصب خانی نکند صاحب عقل عاقل آن است که اندیشه کند پایان را جمع کردند و نهادند و به حیرت رفتند وین چه دارد که به حسرت بگذارد آن را آن بدر می رود از باغ به دلتنگی و داغ وین به بازوی فرخ می شکند زندان را چشم همت نه به دنیا که به عقبی بنمود عارف عاشق شوریده سرگردان را گرت ز دست برآید چو نخل باش کریم ورت ز دست نیاید چو سرو باش آزاد دنیی آن قدر ندارد که بر او رشک برند یا وجود و عدمش را غم بیهوده خورند نظر آنان که نکردند بدین مشتی خاک الحق انصاف توان داد که صاحبنظرند عارفان هر چه ثباتی و بقایی نکند گر همه ملک جهان است به هیچش نخرند .

    3-7-10- امر به استبداد ستیزی و مبارزه با ستم و ستمگر

    موضوع استبدادستیزی و مبارزه با ظلم و ظالم در آثار شیخ اجل سعدی که خود از جمله ستایشگران سلاطین بشمار می رود، به شکل و زبانی خاص متجلی است. در باب اول گلستان (در سیرت پادشاهان) ضمن داستانهایی دل انگیز و آموزنده استبدادستیزی خویش را بیان می کند:

    «درویشی مستجاب الدعوه در بغداد پدید آمد، حجاج یوسف را خبر کردند، بخواندش و گفت: دعای خیری بر من بکن! گفت: خدایا جانش بستان! گفت: از بهر خدای این چه دعاست؟ گفت: این دعای خیرست، ترا و جمله مسلمانان را.

    ای زبردست زیردست آزار گرم تا کی بماند این بازار؟ به چه کار آیدت جهانداری؟ مردنت به که مردم آزاری؟! 

    در مدایحش نیز، به رغم دیگر گویندگان متملق به جای چاپلوسی و تملق و مبالغه در اوصاف ممدوح، غالبا به عنوان ناصحی دلسوز و بیم دهنده، صاحبان قدرت را به بی ثباتی دنیا و زوال پذیری قدرتهای مادی و سرنوشت شوم ستمگران توجه داده و با تازیانه هوشیاری بخش ملامت و نصیحت به تادیب ممدوحان خود پرداخته است و بدین شیوه، حق گویی، آنان را به خداترسی و عدالت و نیکوکاری دعوت کرده است. ابیات ذیل گلچینی است از این گونه مضامین:

    ... اگر زمین تو بوسد که خاک توام مباش غره که بازیت می دهد عیار گرت سلام کند، دام می نهد صیاد ورت نماز برد، کیسه می برد طرار میان طاعت و اخلاص و بندگی بستن چه پیش خلق به خدمت، چه پیش بت زنار بس بگردید و بگردد روزگار دل به دنیا در نبندد هوشیار ای که دستت می رسد کاری بکن پیش از آن کز تو نیاید هیچ کار این که در شهنامه ها آورده اند رستم و روئینه تن اسفندیار تا بدانند این خداوندان ملک کز بسی خلق است دنیا یادگار این همه رفتند و ما ای شوخ چشم هیچ نگرفتیم از ایشان اعتبار ... نام نیکو گر بماند ز آدمی به کزو ماند سرای زرنگار ... چون خداوندت بزرگی داد و حکم خرده از خردان مسکین درگذار شکر نعمت را نکویی کن که حق دوست دارد بندگان حقگزار کام درویشان و مسکینان بده تا همه کارت برآرد کردگار ... منجنیق آه مظلومان به صبح سخت گیرد ظالمان را در حصار از درون خستگان اندیشه کن وز دعای مردم پرهیزکار سعدیان چندان که می دانی بگوی حق نباید گفتن الا آشکار

     

    3-7-11- امر به کشف  رمز و رازهایی از حکمت عملی

    از دیگر مزایای معنوی شعر کهن فارسی، وفور نصایح اخلاقی و رهنمودهای ارزشمندی است که در زمینه حکمت عملی و وظائف فردی و اجتماعی انسان توسط شاعرانی چون سعدی ارائه گردیده و راه و رسم زندگی شرافتمندانه، در خلال مواعظی که خود عصاره ای از تعلیمات عالیه اسلامی است، تفسیر و توجیه شده است.

    با نگاهی گذرا به درونمایه اغلب اشعار و حکایات سعدی معلوم می شود که وی علاوه بر داشتن طبعی خلاق و برخورداری از قدرت سخنوری و هنر شاعری، خردمندی فرزانه و معلمی راهشناس و آگاه از رمز و رازهای هستی بوده و به سهم خود کوشیده است تا اسرار حیات متعالی و هدفدار انسان را به صورت لطیفترین تعبیرات تفسیر کند و فراز و نشیب های راه زندگی را ضمن دستورالعملهایی خردمندانه نشان دهد و براستی این وظیفه خطیر را آن گونه دقیق و استادانه به انجام رسانیده است که کلامش در پاره ای موارد رنگی از سخنان انبیا و عطر و بویی از کتب آسمانی یافته است و از لحاظ کثرت استعمال در ردیف کلمات قصار و ضرب المثلهای متداول در زبان فارسی درآمده است.

    در اشعار نغز سعدی، جز از موضوعاتی که تاکنون برشمردیم از ارزشهای معنوی دیگر، هر چه که مقدس و والاست و از دیدگاه اسلامی در زمره جنود عقل محسوب می شود، ستایش شده و هر چیز ناپسند و فرومایه که جزء جنود جهل به شمار می رود، نکوهش و تقبیح گردیده است.

    سعدی بحق معلم اخلاق بوده و در علوم دینی و حکمت عملی و عرفان و سیاست و شناخت اجتماع متبحر و استاد، و به گفته خود او:

    سخنهای سعدی مثال است و پند به کار آیدت گر شوی سودمند سعید آورد قول سعدی به جای که ترتیب ملک است و تدبیر رای مخصوصا در بوستان که آکنده از نیکی و پاکی و ایمان و صفاست و شاعر با گشودن ده باب به روی کسانی که قصد گلگشت در این فضای معنوی دارند، آنان را به آرمانشهری از اخلاق و فضیلت رهنمون می شود که در چشم انداز زیبای آن انسان بر قله رفیع آدمیت برمی آید و از رذایل اخلاقی پاک و منزه می شود، اسراری از حیات متعالی انسان تفسیر گردیده و راز و رمزهایی از حکمت عملی در قالب تعابیر لطیف، بیان شده است از جمله:

     

     

     

                نخواهی که باشد دلت دردمند                   دل دردمنـــدان برآور ز بند

               خنک آن که آسایش مرد و زن                   گزیند بر آسایــش خویشتن ...

               چو انسان نداند بجز خورد و خواب             کدامش فضیلــت بود بر دواب

               اگر بد کنی چشــم نیکی مدار                 که هرگز نیارد گــز انگور بار ...

               حذر کن ز پیکار کهتر کسی                       که از قطره سیلاب دیدم بسی

               اگر پیل زوری و گر شیر چنگ                  به نزدیک من صلح بهتر که جنگ ...

               گرت مملکت باید آراســـته                     مده کار مغطــم به نوخاســته

               نخواهی که ضایع شود روزگار                    به ناکــار دیــده مفرمای کار

             زر و نعمت اکنون بده کان توست                 که بعد از تو بیرون ز فرمان توست .

    در اغلب اشعار سعدی، تفسیر زندگی هدفدار و تبیین و ظایف فردی، خانوادگی و اجتماعی انسانی و موضوعاتی چون; احسان به پدر و مادر، صله رحم، احترام به معلم، اکرام میهمان، شفقت به یتیم و اسیر و فقیر، آداب سخن گفتن، تربیت فرزند، فواید پرهیزگاری و پاکدامنی، ایثار و بخشندگی، حق شناسی، فروتنی، شکیبایی، وفاداری، امیدواری، رازداری، پاکیزگی، نظم و ترتیب در امور، اعراض از لغوگویی و عیب جویی و غیبت و آزمندی و غرور و حسادت و... به کرات دیده می شوند.

    3-7-12- امر به تحمل

    بالابردن ظرفیت وبردباری در امور از اوامر معروف قرآنی است که سعدی نسبت به نشر آن در بستر جامعه احساس مسئولیت خاصی از خود نشان داده است که در زبان شعر اه زیبایی مشهود است:

    در خـاک بیلقان برسیدم به عابـدی     گفـتـم مـرا بـه تربـیـت از جهل پـاک کـن      

    گفتا برو چو خاک تحمل کن‌ای فقیه    یا هر چه خوانده‌‌ای  همه  در  زیر خاک کن       

    تحمل، بارزترین مصداق مدارا و سعۀ صدر و محور و پیام اصلی آن است، تا آنجا که می‌توان گفت تمام مظاهر و جوانب مدارا و تساهل، ناگزیر به گونه‌ای، بدان باز می‌گردد. اما تحمل هم به نوبۀ خود دارای جلوه‌های متفاوتی است و به صورت‌های گوناگونی ظاهر می‌شود. از اینرو جا دارد نظر سعدی را در این باره با تفصیل بیشتر بررسی کنیم. سخن را به شیوۀ معمول، از گلستان، با حکایات دلنشین و آموزنده‌اش آغاز می‌کنیم.

    در حکایتی از باب دوم گلستان آمده است که جمعی از رندان درصدد انکار و ایذایِ درویشی برمی‌آیند و با سخنان ناروا و ضرب و شتم، وی را می‌آزارند. درویش طاقتش طاق می‌شود و شکایت نزد پیر طریقت می‌برد، ولی پیر او را به صبر و بردباری فرا می‌‌خواند و می‌گوید: «ای فرزند، خرقۀ درویشان جامۀ رضاست هر که در این جامه تحمل بی‌مرادی نکند مدعی است و خرقه بر وی حرام است.»

    در حکایتی دیگر، سخن از ابلهی می‌رود که گریبان دانشمندی را گرفته است و نسبت به وی بی‌حرمتی روا می‌دارد. سعدی، پیشاپیش، دانشمند را مقصر می‌شناسد. زیرا بنا به گفتۀ او، اگر دانشمند را از دانایی بهره‌ای بود، حتی در صورتِ مسلم بودن گناه ابله، بردباری اختیار می‌کرد و به نحوی خود را از درگیری با وی برکنار می‌داشت:

    «جالینوس ابلهی را دید دست در گریبان عالمی زده و بی‌حرمتی همی کرد. گفت: اگر این دانا بودی، کار او با نادان بدین جایگه نرسیدی:

    دو عاقـل را نبـاشد کیـن و پیـکار                               نه دانـایی سـتیزد با سـبکـسار          

    اگر نادان به وحشت سـخت گوید                                خردمندش به نرمی دل بجوید          

    درجایی دیگر، سعدی، اختیار تحمل را در برابر پرخاشگری و ستیزه‌جوییِ حریف، باعث مسدود شدن باب منازعه می‌داند و مدعی می‌شود که با توسل به ملایمت، حتی می‌توان فیلی را به کمک مویی از پای درآورد:

     

    چو پـرخـاش بیـنی تحـمـل بـیـار                              کـه سـهـلی بـبـندد درِ کـارزار         

    به شیرین زبانی و لطـف و خـوشی                  توانی  که  پیلی  به مویی کشی

               

    در بوستان هم به کرات بر ثمراتِ نیکویِ تحمل و بردباری تأکید شده است. این تأکیدها بیشتر در باب چهارم مشاهده می‌شود. در اینجا نخست به شرح و تحلیل یکی از شواهد مذکور در این باب که از نظر جنبه‌های اخلاقی و انسانی، شایان توجه و تأمل بسیار است، می‌پردازیم:

    سعدی، ضمن یکی از داستان‌های باب چهارم بوستان، از نیکمردی پارسا سخن می‌گوید که از خلق گسسته و در کنج خلوت به خالق دلبسته است. روزی نادانی گستاخ در ملاء عام زبان طعن بر او می‌گشاید و وقیحانه وی را آماج انواع توهین، تهمت و افترا می‌سازد:

    زبـان آوری بـی خرد سـعـی کـرد                               ز شوخی به بد گفـتن نیـکمـرد         

    که زنهار از این مکر و دستان و ریو       به جای سلیمان نشستن چو دیو

               

    شگفتا! که پارسای یاد شده نه تنها از این تهاجم گستاخانه بر نمی‌آشوبد و عنانِ اختیار از کف نمی‌دهد، بلکه در مقابلِ مهاجمِ جسور رفتاری به غایت انسانی در پیش می‌گیرد و الگویی حیرت‌انگیز و باور ناپذیر از تحمل، گذشت، و انصاف ارائه می‌کند: از خدا مسئلت می‌کند که مهاجم را نعمتِ توبه ارزانی دارد و اگر سخنش راست باشد، خود او را به توبه از هلاک برهاند.

    شنیدم که بگریست دانای وخش                                 که یارب مراین شخص را توبه بخش

    وگر راست گفت‌ای خداوند پاک                         مـرا تـوبـه ده تـا نـگـردم هـلاک

    3-7-13- امر به سعۀ صدر در مواجهه با آرای مختلف

    برخورد مستدل و عاری از خشونت با اندیشه‌های مخالف، از شاخص‌ترین نشانه‌های مدارا و تساهل و از والاترین مظاهر کرامت انسانی است که در قرآن کریم از آن با ‌تعبیر بسیار فاخر «مجادله به شیوۀ احسن122» یاد شده است. دربارۀ نحوۀ مواجهه با آرای مخالف، سعدی رادر باب هفتم گلستان123، داستانی است طولانی و قابل تأمل تحت عنوان: «جدال سعدی با مدعی در [باب] توانگری و درویشی.»

    در این داستان، سعدی به تفصیل، ماجرای مناظرۀ خود را با درویشی شرح می‌دهد که در مقام طعن و ذمِّ توانگران برآمده است: در این مناظره، سعدی، به ظاهر، جانبِ توانگران را می‌گیرد، اما در حقیقت، به نوبت سخن‌گوی هر دو حریف می‌شود و با استشهاد از آیات و احادیث و کلمات قصار بزرگان، گاه از این و گاه از آن دفاع می‌کند، و بدین‌سان، خواننده را با استدلال هردو طرف آشنا‌می‌سازد و به وی امکان قضاوت درست و بی‌طرفانه می‌دهد.

    در جایی از این حکایت، سعدی به یک نتیجه‌گیری بسیار مهم می‌رسد: جاهلان، هرگاه که به فقدان دلیل یا ضعف استدلال دچار شوند، به خشونت و ستیزه‌جویی توسل می‌جویند:

    «... و سنت جاهلان است که چون به دلیل، از خصم فرو مانند سلسلۀ خصومت بجنباند.»

    در پایان، سعدی دو حریف را نزد فرد ثالث و بی طرفی (قاضی) می‌کشاند و از زبان وی به قضاوت نهایی می‌پردازد ـ قضاوتی که صد البته، یک جانبه و مطلق گرایانه نیست و در آن، نظریه‌های طرفین تعدیل و به هم نزدیک شده است.

    3-7-14-  امر به مدارا

    سعدي درباره رحم و بخشايش خداي متعال بر بندگان گنهكار و قبول توبه ي نصوح ايشان مي گويد كه :"يكي از بندگان گنهكار پريشان روزگار دست انابت به اميد اجابت به در گاه خداوند تعالي بر آورد، ايزد تعالي در او نظر نكند، بازش بخواند، و دگر بار اعراض كند، بازش تضرع و زاري بخواند، حق سبحانه گويد :"يا ملائكتي قد استحييت من عبدي و ليس له غيري "(اي ملائكه من از بنده خويش خجالت كشيدم و دستگيري غير از من كس ندارد )دعوتش را اجابت كردم و اميدش بر آوردم كه از بسياري دعا و زاري بنده همي شرم دارم "

    مدارا با دشمنان در گفته حافظ از موجبات آسايش دو جهان است و در نظر سعدي :

    نه مرد است  آن  به  نزديك  خردمند  كه  با  پيل   دمان   پيكار  جويد       

    بلي مرد آن كس است از روي تحقيق    كه چون خشم آيدش باطل نگويد      

    در جهان مطلوب سعدي از خدايي سخن به ميان مي آورد كه نه تنها بخشنده و دستگير است بلكه خطا بخش و پوزش پذير نيز مي باشد .از بنده خاكسار گناه سر مي زند ولي به عفو خداوند اميدوار است.

    بضاعت نياوردم الا اميد        خدايا ز عفوم مكن نا اميد    

    انديشه و كلام سعدي سرشار از مدارا و مهرورزي نسبت به هم نوعان خويش است .سراسر بوستان لبريز از فزوغ انسانيت و ايثار و جوانمردي است و در آنجا با اشخاصي روبرو مي شود كه توانسته اند به خود خواهي خويش فايق آيند و به مطالبي برتر از خود و سود خود بينديشند .

    "بوستان سعدي عالم انسانيت و تسامح است به معني كامل كلمه، بي آنكه اين مفهوم عالي و شريف در مرز نژاد و رنگ و پيوند محصور بماند .در اين جا خداوند به ابراهيم خليل ياد آور مي شود "چرا گبري پير را از خود رانده است. گاه توبه گنهكار ي پشيمان پذيرفته مي شود ولي مردي مغرور كه از مجاورت او ننگ دارد اگر چه با عيسي (ع)همنشين است مردود مي گردد."

    گلستان و بوستان دو اثر بي بديل ادب فارسي، يادگارهاي جاويدان سعدي هستند كه نه يك نسل و قرن، بلكه يك ملت و شايد جهان را در پهنه تاريخ از ثروت فرهنگي لايزالي بهره مند ساخته اند. شعر در دست سعدي بسان ابزاري است كه انديشه و تفكر خود را به وسيله ي آن بيان مي كند، انديشه اي كه بيانگر محبت و احسان و نيكوكاري است . وي با وجود داشتن چنين انديشه اي است كه در برخورد با مشكلات و مصايب روزگار هيچگاه لب به اعتراض و شكايت نمي گشايد و همواره انساني صبور و متواضع است، اين گونه نگرش نسبت به زندگي و جامعه نوعي مدارا و مساهله را در وجود وي قرارداده است .

    "ميراث معنوي سعدي براي فرهنگ ايران و جهان آميزه اي است از همه دستاوردهاي نيكو و خردمندانه اي كه عقل جمعي بشردر آن روزگار بدان دست يافته بود." سعدي به زبان ادب به حكمرانان به گونه اي سخن گفت كه كمتر كسي در قلمرو فرهنگ ايران بدين پايه و مايه سخن گفته است او تلون طبع حاكمان را دركلامي تلخ نكوهش مي كرده است، در عين حال صورت را كه رها نكرده است اما معنا را به نيكوتر وجهي جلوه داده است.سعدي در مقام پيري دنيا ديده و هنر مندي صادق به رويارويي با اين بليه رياكاري برخواسته است او متدين است اما دينداري او دست آويز آزار ديگران نيست و جفا بر انسان را روا نمي دارد. انديشمند با فرهنگ امروز، نيز مي تواند با اقتدا به سعدي در انديشه و كلام خود، باب عدل و احسان تحمل و مدارا تواضع و تربيت و انسان دوستي و وارستگي را گشايد و دنياي آزمند و ستيزه گر كنوني را به سوي آرامش و آراستگي و فضيلت و عدل و مروت فرا خواند ."

           در اينجا سعدي علاوه بر اينكه حكمرانان را به مدارا دعوت مي كند خشونت ورزيدن را نيز مذمت و نكوهش مي كند. به همين گونه آنچه در نكوهش دنيا و اندرز به قدرتمندان در ادبيات ما آمده اغلب بدين دليل است كه دنيا دوستان و زورمندان را متوجه اين كند كه دولتشان پايدار نيست و بهترآن است كه از قدرت خود سوء استفاده نكنند همانطوري كه در بوستان آورده است :

    بمردي  كه  ملك  سراسر   زمين        نيرزد كه خوني چكد بر زمين

    خنك آنكه  آسايش  مرد  و   زن        گزيند  بر  آسايش    خويشتن          

    كسي نيك بيند به هر دو   سراي        كه نيكي رساند به خلق خداي           

    تو با خلق سهلي كن اي نيكبخت        كه فردا نگيرد خدا بر تو سخت          

    گر    از  پا  در  آيد،  نماند  اسير        كه  افتادگان  را  بود   دستگير          

    به  آزار  فرمان  مده  بر  رهي             كه  باشد كه افتد  به  فرماندهي        

    چوتمكين وجاهت بود بر دوام             مكن زور بر ضعف درويش و عام         

    بسا زورمندان كه افتاد  سخت            بس   افتاده  را ياوري كرد بخت         

    دل زير دستان نبايد   شكست             مبادا  كه  روزي شوي زير دست        

    3-7-15-  امر به  صبر

    اگر بمانند کوه پایدار باشی و در برابر سیلِ حوادث سهمگین روزگاران، بسان کوه استوار بمانی، به شکوه و هیبت و عظمتی عظیم دست خواهی یافت.

    اگر پای در دامن آری چو کوه

                سرت ز آسمان بگذرد در شکوه          

    صبر سخت است اما زمانش کوتاه است اندکی صبر عمری سعادت را برای صاحبش رقم می زند.

     

     3-8-نهی از منکر در اشعار سعدی

    3-8-1-  نهی از غیبت و حسد

    از دیدگاه سعدی، غیبت اساساً از احساس حقارت و حسادتِ غیبت‌کننده نسبت به دیگران ناشی می‌شود. به تعبیر خود وی:

    «بی‌هنر [ان] هنرمند را نتوانند که ببینند همچنان که سگان بازاری سگ صید را مشغله برآرند و پیش آمدن نیارند103 یعنی سفله چون به هنر با کسی بر نیاید به خبثش در پوستین افتد»

    سعدی همچنین با روشن بینی خاص خود به این نکتۀ ظریف روان شناسی توجه یافته است که آدمیانی که دچار احساس کمبود یا عقدۀ گناه‌اند، ناخودآگاه به بدگویی از دیگران می‌پردازند. به دیگر سخن، با توسل به غیبت، عیوب و نقاط ضعف خویش را متوجه و منتقل به سایرین می‌کنند و به اصطلاح روان‌شناسی امروز، به مکانیسم دفاعی «فرافکنی» متوسل می‌شوند.

    تورا هرکه گوید فلان کس بد است       چنان دان‌که درپوستین خوداست       

     

    3-8-2-  نهی از خودرایی

    یکی از مظاهر و نشانه‌های بارز عدم تعصب، احتراز از استبداد به رأی و اعتقاد به رایزنی است. در این باب نیز سعدی آراء و سخنانی دارد که در خورِ تأمل است. از آن میان، به دو نکتۀ مهم اشاره می‌شود:

    یک ـ سعدی مشاورۀ با اصحاب عقل و ارباب دانایی را عین مصلحت و شرط لازم برای تصمیم‌گیری مناسب و مقرون به صواب می‌داند؛ چون به تعبیر وی هیچ رأی فردی نیست که بالاتر و صائب‌تر از آن رأیی وجود نداشته باشد:

    ضمیر مصلحت اندیش هر چه پیش آید                         به تجـربت بـزند بر مـحکِّ دانایی      

    اگر چـه رأی تـو در کـارهـا بلنـد بـود                          بود بلندتر از رأی هر کسی رأیی         

    دوـ به نظر سعدی، ملاک منطقی برای پذیرفتن یا نپذیرفتن یک اندیشه، درستی یا نادرستی آن است، نه شخصیت اظهارکنندۀ آن. بنابر این، اگر بین گفتار و کردار دانشمند یا ناصحی مغایرتی مشاهده شود، این معنی نباید موجب نفی و طرد اصل اندیشه یا توصیۀ وی شود. در این باره در باب دوم گلستان، داستان آموزنده‌ای وجود دارد که در پایان آن، سعدی به این جمع‌بندی می‌رسد که سخنان و نصایح عالمان را ـ خواه عامل خواه غیر عامل ـ باید به طیب خاطر شنید و به کار بست:

     

    گفتِ عالم به گوش جان بشنو                                                ور  نماند  به  گفتنش   کردار

    باطل است آنچه مدعی گویـد                                    خفته  را خفته کی کنـد بیدار           

    مرد باید که گیـرد اندر گـوش                                    ور  نبشته  است پنـد بر دیوار           

    3-8-3-  نهی از پیش داوری

    در باب تأثیر پیش داوری بر قضاوت‌های آدمیان، سعدی را به ویژه در گلستان، حکایات عبرت‌انگیز و سخنان آموزنده‌ای است که در اینجا به نقل یکی دو مورد آنها اکتفا می‌شود.

    نخستین نمونه حکایتی است از باب پنجم گلستان. در این حکایت، سعدی از علاقه‌مندی بیش از حد محمود غزنوی به یکی از غلامان خود موسوم به ایاز ـ‌ که اتفاقاً از حسن زیادی هم برخوردار نیست ـ سخن می‌گوید و در صدد توجیه آن بر می‌آید:

    «حسن میمندی را گفتند سلطان [محمود] چندین بندۀ صاحب جمال دارد که هر یکی بدیع جهان‌اند، چون است که با هیچ یک [از ایشان] میل و محبتی ندارد چنان که با ایاز [که] زیادت حسنی ندارد؟ گفت: هر چه بر دل فرو‌ آید در دیده نکو نماید.»

    و سپس چنین نتیجه می‌گیرد:

    کسـی به دیدۀ انـکار اگر نـگاه کـن                 نشان  صورت  یوسف  دهد  به ناخوبی 

    وگر به چشم ارادت نگه کنی در دیو     فرشـتـه‌ایـت نمـاید بـه چشم کَـرّوبـی            

     

    در باب چهارم گلستان نیز به تأثیر پیش داوری در قضاوت‌های آدمی اشاره شده است:

    هنر به چشم عداوت بزرگ‌تر عیب است                         گل است سعدی و در چشم دشمنان خار است

    و نیز:

    نور گیتی فروزِ جشمۀ هور                                         زشت باشد به چشم موشک کور         

    پیام سعدی را در همۀ حکایات و اشعار یاد شده می‌توان به شرح زیر خلاصه کرد: بسیاری از قضاوت‌های آدمیان پیش و بیش از آن که مبتنی بر واقعیات باشد، متکی بر پیش‌داوری‌ها و یا متأثر از آنهاست.

    یکی از جلوه‌های بارز مدارا و تساهل، نفی مطلق‌اندیشی و موجه دانستن برداشت‌ها و قرائت‌های متفاوت، و حتی متضاد است.

    در این خصوص، در آثار سعدی شواهد چندی مشاهده می‌شود از آن جمله:

    ای سیر ترا نان جوین خوش ننماید      معشوق من‌آن است که نزدیک تو زشت ‌است     

    و نیز:

    زیـر پایـت گر بـدانـی حـال مـور                   هـمـچـو حال تـوسـت زیـر پـای پـیـل          

    موضوع قرائت‌ها و برداشت‌های متفاوت از امور، با صراحتی بیشتر، در یکی از منظومه‌های بوستان آمده است:

    دو کس بر حدیثی گمارند گوش                                 از این تا بدان ز اهرمن تا سروش         

    یکی پـنـد گیـرد دگـر ناپـسند                      نپردازد از حرف گیری به پنـد           

    فرومـانـده در کـنجِ تاریک جای                      چه دریابد از جام گیـتـی نمای؟        

     

    در ابیات بالا سعدی بر یک نکته اساسی دیگر نیز اشاره دارد و آن این نکته است که مجری این فریضه باید بداند که همگان از پند امر به معروف پند نخواهند گرفت و چه بسیار کسانی که به علت گرفتاری در امور دنیایی و رسیدن به لذت جسمانی در برابر امر به معروف و نهی از منکر عناد بورزند و جبهه بگیرند و به مبارزه برخیزند اما بر آمر به معروف و ناهی منکر است که دربرابر چنین افرادی نه دلسرد شوند و نه خشم بگیرند , بلکه با اراده بیشتری در اجرای این فریضه و البته در چهارچوب اصول اخلاقی و انسانی بکوشند و مبادا در برابر کسانی که پند نمی گیرند خشونت پیشه گیرند که خود بدترین نوع منکرات است و متاسفانه از دلایل اصلی عدم موفقیت این اصل دینی و انسانی عدم آگاهی و حقیقت بینی و همچنین نداشتن تحمل عده کثیری است که خودسرانه و نااگاهانه و گاه میمون وتر و مقلدانه خود را آمر به معروف دانسته و در برابر کسانی که در اجرای معروف و دوری از منکر از روی نادانی و نااگاهی راه به خطا رفته اند از زور و قدرت نمایی استفاده می کنند که چنین کسانی نه آمر به معروفند و نه آشنای به منکر که خود عامل به منکر هستند و از نظر اسلام و انسان مطرودند و محکوم به فنا.

     

    3-8-4-  نهی از تقلید کورکورانه

    یکی از آثار قهری مدارا و سعۀ صدر، فراهم آوردن مجال برای ارائۀ آرای متفاوت و ایجاد زمینۀ مناسب برای برخورد اندیشه‌هاست که این امر، بالطبع، با اعتقادات جزمی و مبتنی بر تقلیدِ صِرف سازگاری ندارد.

    در آثار سعدی، حداقل در دو موضع، تقلیدگرایی آماج انتقاد قرار گرفته است:

    نخستین مورد، در باب هشتم بوستان، در حکایت «سفر هندوستان و ضلالت بت‌پرستان» آمده است. در این حکایت، سعدی ضمن توصیف طرز تفکر تنگ‌نظرانه و متعصبانۀ بت‌پرستان در بتخانۀ سومنات، عبادتِ مبتنی بر تحقیق و آگاهی را می‌ستاید و در مقابل، عبادتِ از روی تقلید را نوعی گمراهی تلقی می‌کند. سعدی در ابیات زیر اعتقاد دارد که قبل از بیان و اجرای فریضه امر به معروف و نهی از منکر مجری این فریضه بسیار مهم خود باید به شناخت برسد , خود باید حقیقت را بشناسد. معروف واقعی را تشخیص دهد و منکر حقیقی را بازشناسد و مبادا گرفتار تقلید از دیگران گردد و کورکورانه و چون میمون چشم بسته تقلید نماید و زبان دیگران گردد . سعدی آگاهی و رسیدن به شناخت را از ویژگی های اصلی رهرو و آمر به معروف می داند:

    چو آن راهِ کژ پیششان راست بود                                 ره راسـت در چشمشان کژ نـمـود      

    عبـادت به تقلـید گمراهی اسـت                                 خنک رهروی را که آگاهی است         

    دومین مورد، در یکی داستان‌های باب نهم بوستان ذکر شده است. در این داستان، سعدی به مذمت از تقلید کورکورانه می‌پردازد:

    ره راسـت رو تـا بـه مـنـزل رسـی                               تـو بـر ره نـئی زیـن قـِبَـل واپـسی    

    چو گاوی که عصار چشمش ببست                   دوان تابه شب، شب همانجا که هست  

    چند بیت شعر از سعدی در باب دوم(در اخلاق درویشان) در اینجا آمده است:

    ترک   دنیا   به  مردم  آموزند                        خویشتن   سیم  و غله اندوزند          

    عالمی را که گفت باشد و بس            هرچه  گوید  نگیرد اندر کس

    عالم آنکس بود  که  بد  نکند            نه بگوید به خلق و خود نکند

    گفت عالم به گوش جان بشنو            ور  نماند  به  گفتنش   کردار

    باطل است آنچه  مدعی  گوید           خفته  را  خفته  کی کند بیدا

    مرد باید که گیرد  اندر  گوش            ور  نوشته  است  پند بر دیوار            

     

    3-9- نتیجه گیری:

    سعدی جهانگرد و جهان دیده است . او کشورهای بسیاری را دیده است و حکومت های اسلامی مختلفی را آزموده است و فرقه های اسلامی مختلف را تجربه کرده است . از طرفی دیگر او شاعر است و سخنش سهل ممتنع است . از همین جاست که او شاعری و سیاست و دین را در هم می آمیزد و استادانه از پس کار برمی آید ؛ در برابر مردم عادی و عامی زبان او بسیار نرم و محبت آمیز است به آرامی و پدرانه اندرز می دهد و حتی نهی از منکر را نیز در پوشش امر به معروف بیان می کند.

    اما وقتی روی سخن با اهل سیاست و حاکمان است سخن سعدی برنده تر است . به وضوح نهی از منکر می دهد و در جایگاه معلمی دینی و اخلاقی و سیاستمداری آشنا به تندی تذکر می دهد ولی در همه موارد شیوه داستان را بکار می گیرد و از آیات و روایات و داستانهای دینی شاهد مثال می آورد.

    سعدی مرد سیاست است او شیوه ی داستان را بکار می گیرد و سهل و ممتنع به این فریضه توجه می کند،به مانند مولوی گاهی اشارات او مستقیم است اما توجه سعدی به نهی بیشتر می باشد و نهی او مخصوصا در برابر شاهان و بیدادپیشگان بسیار تند است.

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

    فصل چهارم:

    امر به معروف و نهی از منکر در اشعار حافظ

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

    4-1- شخصیت حافظ

    حافظ بزرگ شاعری است که از يک طرف حافظ قرآن است، دعا و درس قرآن ورد شبهاي خلوت اوست، به راهنمايي مرغ سليمان به سر منزل عنقا رسيده است، هر گنج سعادت را به يمن دعاي شب و درس خدا به او عطا کرده است و نابترين تجربه عرفاني مست از شعشعه پرتو ذات و تجلي صفات شده است؛ و از طرف ديگر از مسجد به خرابات، از صومعه و خانقاه و خلوت نشيني به ميخانه مي‌رود و سروکارش با لب جام و رخ ساقي سيمين ساق است؛ در شب قدر صبوحي مي‌کند، از اينکه توبه کرده است لب ساقي نبوسد، پشيمان و لب گزان خود را ملامت مي‌کند و آرزويش دو من باده کهن است و دو يار نازک و گوشه چمن... چنين شخصيتي با اين رفتار عجيب و غريب که حتي نيمه‌هاي شب هم معشوق خوي کرده و خندان و مست در کنج خرابات به سراغ او مي‌آيد، در شرايط اجتماعي قرن هشتم هجري، شيخ و زاهد و مفتي و محتسب و صوفي را هم به صور گوناگون به نيش زبان مي‌آزرد و دست آخر، ظاهرا سرزنده هم به گور مي‌برد.

    حافظ ترجيح يکي از دو جنبه وجود انسان را بر طرف ديگر نمي‌پذيرد. اگر خدا انسان را چنين آفريده است که ميان فرشته و حيوان باشد و طبيعت برزخي او ايجاب مي‌کند که هر دو جنبه وجود را داشته باشد، پس نمي‌توان سرزدن گناه ار او را عيب شمرد و نکوهش کرد. اين انديشه حافظ که هم نتيجه ايمان او به کيفيت آفرينش انسان بر اساس قرآن است وهم نتيجه گيري طبيعي و منطقي از اين آيات، علي رغم منطقي بودنش در فرهنگ عمومي ما تازگي دارد. زيرا آنچه اهل شريعت غالبا از اين برزخيت مقام انسان نتيجه مي‌گيرند و در سخن غزالي هم ديديم، اين است، که انسان بايد بکوشد تا از جنبه منفي و حيواني خود دور شود و به جنبه مثبت و فرشتگي خود بپردازد تا به درجه فرشتگان برسد.

    شعر حافظ محصول جهانبيني ناشي از ترجيح يکي از دو سوي اين مقام برزخي انسان نيست. توضيح و تفسير منطقي آن مقام عدل هم هست. دوگانگي و خلوص و صميميت او در مواجهه با حقيقت ماهيت خويش و انسان است. منع ها و حرمتهاي گونه گون فرهنگي از جمله اسباب و عللي است که ما را بخصوص در گذشته بر آن داشته است تا همواره جنبه اي از ماهيت وجودي خود را که در عين طبيعي بودن معارض با ارزشهاي غالب و پذيرفته فرهنگي و مذهبي ماست کتمان کنيم.

    چهره اي که حافظ از خود در شعرهايش نشان مي‌دهد، چهره اي بيگانه با سخن و عادتهاي ظاهري غالب ماست. هم از اين روست که ما بيشتر کوشيده ايم که آن بخش از شعرهاي او را که در چشم انداز اعتقادات و باورداشتهاي فرهنگي ما بعد منفي هستي را افشا مي‌کند، به سبب خلاف عادت بودن تفسير کنيم تا با مقتضيات بعد مثبت هستي ما همساز گردد. گاهي نيز به اقتضاي حال خود او را در اين سوي ديگر ديده ايم و حضور مفاهيم ديني و عرفاني را در شعر او نديده گرفته ايم و به تفسير و تاويل آنها به نفع مفاهيم مقابل با آنها پرداخته ايم. ما جهان و پديده‌هاي مختلف آن را همواره در دو قطب نيک و بد ومتضاد تصور کرده ايم. يزدان مقابل اهريمن، ايران در مقابل توران، نور در مقابل ظلمت، خدا در مقابل شيطان، ملکوت در مقابل جسم، نفس اماره و خلاصه بعد الهي در مقابل بعد شيطاني.

    کانون تاثرات عاطفي حافظ ريا ستيزي وي است. شخصيت و ساختار ذهني و رواني حافظ بيش از هر صفت نبايسته‌اي، نسبت به ريا حساس است. گويي نمايش تصوير متناقض ودر عين حال طبيعي و واقعي«من» او– که در حقيقت«من» ماست– در شعرش، خود از همان حساسيت او نسبت به رياي ناگزير حاصل از پنهان کردن بعد منفي وجود ما ناشي مي‌شود. حافظ در شعرش خود را چنانکه هست مي‌نمايد تا شايبه هيچ ريايي حقيقت جويي و صداقت گويي اورا مکدر نکند . چهره حافظ در شعرش درست همان چهره«پير مغان» است که محبوبترين و ارجمندترين شخصيت اوست.

    4-2- تجلی آیات مربوط به فریضه امر به معروف و نهی از منکر در شهر حافظ

    حافظ مرد قرآن است و دانش آموخته مکتب قرآن بنابراین لازمه هر کاری را دوری از شیطان رجیم و نفس امّاره می داند . در عقیده حافظ پرهیز از شیطان سعادت به همراه می آورد پس با این درآمد امر کننده به معروف و نهی کننده از منکر ابتدا باید شیطان را رجم نماید پس آنگاه نفس اماره را در خود بکشد تا آماده شده و برای خدا در راه خدا به این فریضه الهی همت گمارد:

          دام سخت است مگر یار شود لطف خدای     ورنـه آدم نبـرد صرفـه زشیـطان رجیم

      یاد‌آور سخن حضرت یوسف‌(ع): «اِنَّ النَّفْسَ لاَمّارَة بِالسُّوءِ إِلاّ ما رَحِمَ رَبّی؛ نفس، فراوان ما را به بدی می‌خواند [و دامهای سخت در راه ما می‌گسترد] مگر یار شود لطف خدای». 

            دوش وقت سحر از غصه نجاتم دادند             واندر آن ظلمت شب آب حیاتم دادند 

    حافظ در این بیت به سیر كمالی انسان در سحرگاه اشاره می‌كند و حركت و پرش روح را در این زمان مطرح می‌كند دوش همان گذشته‌ی انسان است كه در آن گذشته غصه‌ی فراق میان او و مولایش مرتفع شده است، گذشته همان سحری است كه در آن فراق بنده به وصال و هجرانش به پایان رسیده است

    در روایات آمده است زنهار كه غافل شوی از استغفار هنگام سحرها زیرا سحر زمانی است كه بندگان برگزیده‌ی حق نمی‌خوابند و به ذكر و تسبیح مشغولند

    سحرگاه زمان استغفار و درد دل كردن با معشوق است زمانی كه بسیاری از آدمیان درخوابند و سالك الی الله بیدار

    «واندر آن ظلمت شب آب حیاتم دادند» كل دنیا لیل(شب) و قیامت نهار(روز) است

    روایات از دنیا به شب تعبیر كرده‌اند و از قیامت به روز اما در همین لیل دنیا اگر كسی به ولی الله زمان متصل شود سحر زندگیش طلوع می‌كند و رخ می‌نماید زیرا در این سحرگاه منِ نفسانی او به من الهی بدل گشته و در مقابل جلوه‌ی ذات خداوند سبحان ( ولی الله) تسلیم كامل شده است.

        حافظا خلد برین خانه مـوروث من است        انـدر ایـن منزل ویرانـه نشیمن چـه كنـم 

    «خلد برین خانه موروث من است» بنیاد گرفته از آیاتی است كه بهشت را میراث نیكان و پاكان دانسته، مانند؟ «تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتی نُورِثُ مِنْ عِبادِنا مَنْ كانَ تَقِیّا؛ این است بهشتی كه به بندگان پارسای خویش میراث می‌دهیم»:«وَتِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتی اُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُم تَعْمَلون؛ این است بهشتی كه در برابر آنچه كردید، به ارث می‌برید» «اُولئكَ هُمُ الوارثُون. اَلَّذِینَ یَرِثُونَ الفِرْدوسَ هُمْ فِیها خالِدون؛ اینانند [اشاره به مؤمنان] میراث برانی كه بهشت را به ارث می برند و در آن‌جاودانه‌اند» 

    از نـامـه سیــاه نـتـرسـم كـه روز حـشـر با فیض فضل او صد از این نامه طی كنم دیوان، ص367 بنیاد گرفته از آیاتی چون: «لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللّهِ إنَّ اللّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمیعاً…؛ از بخشایش خدا نومید مباشید كه خدا همه گناهان را می‌بخشاید».

    بـه مهلتی كه سپهرت دهد زراه مـرو   تو را كه گفت كه این زال ترك دستان گفت

    «مهلتی كه سپهرت می‌دهد» كم و بیش همان است كه در زبان قرآن املاء، امهال و استدراج خوانده شده و نمونه‌ای است از مكر خداوند با آنان كه از او روی می‌گردانند و چشم از آیات او فرو می‌پوشند، این مكر بدین گونه است كه خداوند به آنها میدان مهلت می‌دهد) املاء و امهال) و همان گونه كه آنها به تدریج و آهسته آهسته )استدراج) برگناهان خویش می‌افزایند، خداوند نیز به تدریج به شیوه‌ای كه گمانش را نمی‌برند فرو می‌گیردشان و از این‌جاست كه این میدان و مهلت دادن سخت به زیان آنهاست: «وَلا یَحْسَبَنَّ الَّذینَ كَفَرُوا اَنَّما نُمْلی لَهُمْ خَیر لأَنْفُسِهِمْ اِنَّما نُمْلی لَهُمْ لِیَزْدادُوا إِثْماً وَلَهُمْ عَذاب مُهین؛ مبادا كافران بپندارند، اگر به ایشان مهلت و میدان داده‌ایم به سود آنهاست، به آنان مهلت داده‌ایم تا برگناهان خویش بیفزایند و آنها راست عذابی خواری بخش» ؛ «وَالَّذینَ كَذَّبوا بِآیاتِنا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لا یَعْلَمُون. واُمْلی لَهُم اِنَّ كَیْدِی مَتین؛ آنان را كه آیات ما را دروغ شمردند به شیوه‌ای كه در نیابند، آرام آرام فرو می‌گیریم و به آنان مهلت و میدان می‌دهیم. همانا كه مكر من متین و استوار است».

    سلام گرت هواست كه معشوق نگسلد پیوند نـگــاه دار ســر رشـتـه تـا نـگـه دارد دیوان، ص140 الهامی از آیه: «اَوْفُوا بِعَهْدی اُوفِ بِعَهْدِكُمْ؛ به پیمان من وفادار مانید تا به پیمان شما وفادار مانم».

            سپر سپهر و دور قمر را چه اختیـار           در گردشند برحسب اختیار دوست  

     طنز و طعنه انكار آمیز بركسانی كه «سپر سپهر و دور قمر» را زمینه ساز رویدادهای این جهان می‌دانستند، بنیاد گرفته بر پایه و پشتوانه آیاتی چون: «وَالشَمْسَ والقَمَرَ والنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِاَمْرِهِ؛ و [آفرید]خورشید، ماه و ستارگان را كه مسخّر فرمان اویندند». 

           جهان و هرچه در او هست سهل و مختصر بدار             زاهد مـعرفـت ایـن مـخـتصر دریـغ مـدار 

                           

    مصرع نخست ترجمه واری است از آیه «مَتاعُ الدُّنیا قَلیل؛ كالای دنیا اندك است»

    4-3- حافظ دشمن ، تزویر و ریاکاری و سالوس

    در برهه ای که حافظ در آن می زیسته، دست اندر کاران حکومتی وتازه بدوران رسیده برای دوام قدرت خود و از روی مصلحت باعوام فریبی، دین وقرآن و زهد و تقوی را ریا کارانه ابزار کار خود قرار میدهند ودر جامعه با بستن در میخانه و خرابات خود نمایانه جولان میدهند وابراز پاکی وقـِداست میکنند.و اودر ستیزه با این ریاکاران میگوید:

            در میخانه ببستند خدایا مپسند                                                  که در خانه تزویر و ریا بگــشایند

           اگر از بهر دل زاهد خود بین بستند                                   دل قوی دار که از بهر خدا بگشایند

               

    او میگوید می خوردن صوابترو اصلح تر است از ریا کاری در لباس زهد و تقوی است. حافظ رند است و خراباتی . خرابات او و باده و می او تنها خداست . گاهی زبان به طنز می گشاید و نهیب می زند که مبادا مجری این فریضه و یا دیگر فریضه های دین مبین اسلام از روی ریا و برای خود نمایی به این کار اقدام نمایند. با این دیدگاه مجری امر به معروف و نهی از منکر باید ابتدا خود در فکر و اندیشه و عمل به این فریضه اقدام نمایید و ابتدا عامل به امر به معروف باشد و سپس آمر به این فریضه باشد:

           می خور که صد گناه ز اغیار در حجاب                               بهتر ز طاعتی که به روی و ریا کنند

    باده نوشی گناه است ولیکن شخص باده.نوش که در او تزویر و ریا نیست بهتر و برتر اززهد فروشان ریا کار است. حافظ در عین رندی و پند دادن به مخاطب رندانه فریاد می زند که ریاکاری و زاهد ریاکار و امر به معروف کننده ریاکار بسی از باده نوش بدتر است و حجت تمام می کند:

             باده نوشی که در او روی و ریایی نبود                              بهتر از زهد فروشی که در او روی و ریاست

               

    در مکتب رندی ساخته و پرداخته خود حافظ مستی و راستی حرف اول را میزند و از ریاکاری خبری نیست

             ما نه رندان ریاییم و حریفان نفاق                                   آن که او عالم سر است بدین حال گواست

    حافظ معتقد است که صفت رندی بی ریایی ودیعه ای ازلی است که نصیب او شده است در بیت زیر نیز حافظ بر رندی خود می نازد و در لباس رندی هم امر به معروف می کند و هم نهی از منکر و در عین حال هشدار می دهد که مبادا در این راه ریا کرد :

             حافظ مکن ملامت رندان که در ازل                                            ما را خدا ز زهد ریا بی‌نیاز کرد

    بوی ریا و تزویر سا حت معابد و خانقاه ها را پر کرده و اهالی آن مست ریا و تزویرند

    حافظ بر ان واقف شده و از آن گریزان میشود.

    این ریاکاران مردم را با وعظ و خطابه امر به معروف و نهی از منکر میکنند در حالی که خود گمراه اند.

           گرچه بر واعظ شهر این سخن آسان نشود                           تا ریا ورزد و سالوس مسلمان نشود

    در عالم رندی حافظ گناه باده نوشی بهتر از زهد و تقوای ریا کارانه است. در بیت زیر باز هم هشدار می دهد که اگر زاهد و دعوت کننده به نیکی و ناهی منکر ریاکار باشد هیچ خیری به دیگران نمی رساند و نتیجه کارش عکس خواهد بود:

            اگر به باده مشکین دلم کشد شاید                                               که بوی خیر ز زهد ریا نمی‌آید

               

    خانقاه ها و مساجد جای ریا و تزویر شده و تلبیس و تظاهر غوغا میکند. حافظ هشدار می دهد که زاهد ریاکار و آمر به معروف ریاکار و دغل اتفاقا در مسجد و صومعه رحل اقامت افکنده پس تا یک رنگی و زهد کامل کسی مسلم نگردد نباید به ارشاد دیگران همت گمارد:

           خوش می‌کنم به باده مشکین مشام جان                            کز دلق پوش صومعه بوی ریا شنید

    حافظ بیزار از ریاکاران در خرابات به می و رطل گران پناه میبرد او حاضر نمی شود سخن اهل ریا را بشنود بلکه ترجیح می دهد ابتدا عمل را از دیگران ببیند و بعد سخنش را بشنود:

            من و همصحبتی اهل ریا دورم باد                                   از گرانان جهان رطل گران ما را بس

    حافظ از بیزارو بدور از ریاکاران در جستجوی انسان صادق و اهل دل و پاکدل است

          جام می گیرم و از اهل ریا دور شوم                                   یعنی از اهل جهان پاکدلی بگزینم

               

    خواجه رند شیراز در راه حقیقت و راه عشق ومحبت بدور از ریا و تزویرحاکم بر جامعه بدور از قیل وقال عالمان بی عمل به سیر و سلوک عاشقانه و رندانه مشغولست.

           عمریست تا به راه غمت رو نهاده‌ایم                                   روی و ریای خلق به یک سو نهاده‌ایم

          طاق و رواق مدرسه و قال و قیل علم                                  در راه جام و ساقی مه رو نهاده‌ایم

               

    در اطراف حافظ هر چیز که سمبل و اسبابی برای ریاکاریست دیگر جایی ندارد و او از همه آنها متنفر است و آنها را طرد میکند.زیرا آنها روح لطیف و حساس و حقیقت جوی اورا می آزارند و او آز آنها گریزانست…..

            چاک خواهم زدن این دلق ریایی چه کنم                          روح را صحبت ناجنس عذابیست الیم

    می اگر حرام است و نوشیدنش گناه با این همه تزویر و ریا هزاران بار بدتر از آنست بطوری که با می میتوان از تزویر و نیرنگ ریا طهارت کرد و خود را پاک کرد.

            گر چه با دلق ملمع می گلگون عیب است                          مکنم عیب کز او رنگ ریا می‌شویم

    ریا کاران صاحبان قدرت که دین و قرآن را و زهد تقوای ریاکارانه ومزوّرانه را وسیله برای هدف خود قرار داده اند ضربه مهلکی به اساس و پایه دین و دین مداری میزنند و آنرا تخریب میکنند.باید از این رنگ وریا بدور بود که آتش آن گریبان گیرتو نشود.

          آتش زهد و ریا خرمن دین خواهد سوخت                            حافظ این خرقه پشمینه بینداز وبرو

    اگر تو هم در جرگه این ریاکاران باشی و حتی اگر بدرستی مسلمان باشی و بی ریا و تزویرهم صحبتی با آنان روح ریا و تزویر را در تو ناخواسته خواهد دمید وتو هم همرنگ آنان خواهی شد.

    بهتر است بد نام باشی و میخواره اما هم صحبتی با این قوم را فراموش کنی .که این صلاح است

           من و هم صحبتی اهل ریا دورم باد                                    از گرانان جهان رطل گران ما را بس

               

    همین طور گناه های صغیره حتی میخواری بهتر از اینست که قرآن و مقدسات را وسیله برای مقاصد شوم و جاه طلبانه خود قرار دهی می بخور که همه اینها که تظاهر به دینداری میکنند اهل تزویر و ریاکارند. حافظ هشدار می دهد مبادا آمر به معروف و ناهی از منکر مبادا قرآن را وسیله قرار دهد و از آن فقط ظاهرش را و سخنش را از روی ریاکاری و فریب دیگران قرآن را دام تزویر قرار دهد و حتی خودش از عمل به دستورات آن بپرهیزد:

          حافظا می خور و رندی کن و خوش باش ولی                       دام تزویر مکن چون دگران قرآن را

          می خور که شیخ و حافظ و مفتی و محتسب                         چون نیک بنگری همه تزویر می‌کنند

    و نهایتا واعظی که دعوت به مسلمانی و درستکاری و امر به معروف و نهی از منکر میکنی سخنان دروغ تو همه تزویر و ریاست من دیگر در دام تو نخواهم افتاد. حافظ معتقد افراد بسیاری در اجرای این فریضه با ریاکاری و عمل نکردن به این فریضه در حال فرصت طلبی و سواستفاده از دیگران هستند:

           دور شو از برم ای واعظ و بیهوده مگوی                               من نه آنم که دگر گوش به تزویر کنم

    ویا:

          رزهم میفکن ای شیخ بدانه های تسبیح                  که چو مرغ زیرک افتد نفتد به هیچ دامی

          دام¬سخت¬است¬مگر یار¬شود¬لطف خدای          ورنه آدم نبـرد صرفـه زشیـطان رجیـم

    یک از مهمترین اندیشه ها که در امر نهی از منکر می توان از ان استفاده کرد توجه دادن دیگران به بی اعتباری دنیا و ناپایداری آن است که در بیت زیر حافظ این موضوع را یادآواری می کند که یاد‌آور سخن حضرت یوسف‌(ع): «اِنَّ النَّفْسَ لاَمّارَة بِالسُّوءِ إِلاّ ما رَحِمَ رَبّی؛ نفس، فراوان ما را به بدی می‌خواند [و دامهای سخت در راه ما می‌گسترد] مگر یار شود لطف خدای».

           حافـظا¬خلد¬برین¬خانه¬مــوروث¬مــن است    انـدر ایـن مـنـزل ویـرانـه نشیمن چـه كنـم

    «خلد برین خانه موروث من است» بنیاد گرفته از آیاتی است كه بهشت را میراث نیكان و پاكان دانسته، مانند؟ «تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتی نُورِثُ مِنْ عِبادِنا مَنْ كانَ تَقِیّا؛ این است بهشتی كه به بندگان پارسای خویش میراث می‌دهیم»؛ «وَتِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتی اُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُم تَعْمَلون؛ این است بهشتی كه در برابر آنچه كردید، به ارث می‌برید»؛ «اُولئكَ هُمُ الوارثُون. اَلَّذِینَ یَرِثُونَ الفِرْدوسَ هُمْ فِیها خالِدون؛ اینانند [اشاره به مؤمنان] میراث برانی كه بهشت را به ارث می برند و در آن‌جاودانه‌اند»(سوره مؤمنون:12)

              از نـامـه اه نـتـرسـم كـه روز حــشـر        با فیض فضل او صد از این نامه طی كنم

    بنیاد گرفته از آیاتی چون: «لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللّهِ إنَّ اللّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَميعاً…؛ از بخشایش خدا نومید مباشید كه خدا همه گناهان را می‌بخشاید».(زمر:53)

                   خونم¬بخور¬كه¬هیچ¬ملك¬با¬چنان جمال             از دل نیایدش كـه نـویسد گناه تو

    بنیاد گرفته از آیه: «وَاِنَّ عَلَیْكُمْ لَحافِظینَ. كِراماً كاتِبِین. یَعْلَمُونَ ما تَفْعَلون؛ همانا كه نویسندگان بزرگوار، شما را می‌پایند و آنچه را می‌كنید می‌دانند».(انفطار:4)

                     حالی¬درون¬پرده¬بــسی¬فتنه¬می‌رود        تا آن زمان كه پرده برافتد چها كنند

    «آن زمان كه پرده برافتد» ترجمه واری است از این گزاره قرآنی در وصف قیامت، «یَوْمَ تُبْلی السَرائِر؛ روزی كه پرده‌ها برافتد».

                       آسمان¬بار¬امانت¬نتوانست¬کشید      قرعه فال به نـام من دیوانـه زدند

    بنیاد گرفته از آیه معروف امانت: «إِنّا عَرَضْنا الأَمانَةَ عَلَی السَّماواتِ والاَرضِ وَالْجِبالِ فَاَبَیْنَ اَنْ یَحْمِلْنَها وَاَشْفَقْنَ مِنْها وَحَمَلها الإنسانُ اِنَّهُ كانَ ظَلوماً جَهُولاً؛ ما امانت را برآسمان‌ها و زمین و كوه‌ها عرضه كردیم. از پذیرش آن سرتافتند و بیم كردند و انسان آن را برداشت كه ستمكار و نادان بود».

             گرت هواست كه معشوق نگسلد پیوند       نـگـاه دار سر رشـتـه تـا نـگـه دارد

    الهامی از آیه: «اَوْفُوا بِعَهْدی اُوفِ بِعَهْدِكُمْ؛ به پیمان من وفادار مانید تا به پیمان شما وفادار مانم».

              بـه مهلتی كه سپهرت دهد زراه مــرو     تو را كه گفت كه این زال ترك دستان گفت

    «مهلتی كه سپهرت می‌دهد» كم و بیش همان است كه در زبان قرآن املاء، امهال و استدراج خوانده شده و نمونه‌ای است از مكر خداوند با آنان كه از او روی می‌گردانند و چشم از آیات او فرو می‌پوشند، این مكر بدین گونه است كه خداوند به آنها میدان مهلت می‌دهد (املاء و امهال) و همان گونه كه آنها به تدریج و آهسته آهسته (استدراج) برگناهان خویش می‌افزایند، خداوند نیز به تدریج به شیوه‌ای كه گمانش را نمی‌برند فرو می‌گیردشان و از این‌جاست كه این میدان و مهلت دادن سخت به زیان آنهاست: «وَلا یَحْسَبَنَّ الَّذینَ كَفَرُوا اَنَّما نُمْلی لَهُمْ خَیر لأَنْفُسِهِمْ اِنَّما نُمْلی لَهُمْ لِیَزْدادُوا إِثْماً وَلَهُمْ عَذاب مُهین؛ مبادا كافران بپندارند، اگر به ایشان مهلت و میدان داده‌ایم به سود آنهاست، به آنان مهلت داده‌ایم تا برگناهان خویش بیفزایند و آنها راست عذابی خواری بخش»  «وَالَّذینَ كَذَّبوا بِآیاتِنا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لا یَعْلَمُون. واُمْلی لَهُم اِنَّ كَیْدِی مَتین؛ آنان را كه آیات ما را دروغ شمردند به شیوه‌ای كه در نیابند، آرام آرام فرو می‌گیریم و به آنان مهلت و میدان می‌دهیم. همانا كه مكر من متین و استوار است».

               در این مقام مجـازی بجز پیاله مگیر      در این سراچه بازیچه غیر عشق مبار

    «سراچه بازیچه» كه كنایه‌ای از دنیاست،برگرفته است از آیه: «اِنّما الْحَیاةُ الدُّنیا لَعِب وَلَهْو؛ همانا كه زندگی دنیا بازیچه و بیهوده است».

    ضمناً در این بیت تعبیر «مقام مجازی» كه آن نیز كنایه از دنیاست برگرفته است از روایت «اِنّما الدُّنیا دارُ مَجاز والآخرةُ دارُ قَرار؛ همانا كه دنیا سرای گذر است و آخرت سرای قرار»

              جهان و هرچه در او هست سهـل و مختصر بدار     زاهـل مـعرفـت ایـن مـخـتصر دریـغ مــدار

    مصرع نخست ترجمه واری است از آیه «مَتاعُ الدُّنیا قَلیل؛ كالای دنیا اندك است».(توبه:38)

              مـرو¬بـه خـانـه اربـاب بی مـروّت دهـر             كه گنج عافیتت در سرای خویشتن است

    مصرع دوّم بنیاد گرفته است برتأویل عرفانی از آیه «وَفی اَنْفُسِكُم اَفَلا تُبْصِرون؛ و در درون شماست، نمی‌بینید!».  كه برپایه آن انسان را از سیر آفاق به سیر انفس فراخوانده‌اند و گمشده او را نه در بیرون كه در درون او دانسته‌اند، از زبان عین القضات همدانی بشنویم: «راه خدای تعالی در زمین نیست، در آسمان نیست. بلكه در بهشت و عرش نیست، طریق اللّه در باطن تو است «و فی انفسكم» این باشد، طالبان خدا، او را در خود جویند، زیرا كه او در دل باشد و دل در باطن ایشان باشد».

    طنز و طعنی انكار آمیز بركسانی كه «سپر سپهر و دور قمر» را زمینه ساز رویدادهای این جهان می‌دانستند، بنیاد گرفته بر پایه و پشتوانه آیاتی چون: «وَالشَمْسَ والقَمَرَ والنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِاَمْرِهِ؛ و [آفرید] خورشید، ماه و ستارگان را كه مسخّر فرمان اویندند».

    درقرآن آمده است که «هیچکس بارکناه دیگری را برنمی دارد.»البته این گفته منافاتی با امربه معروف ونهی ازمنکرندارد.قرآن عیب جویی وتجسس درزندگی دیگران را محکوم کرده وبا آن مخالف است.وبه صراحت گفته که هرکس مسئول اعمال خود است.

    امّا امربه معروف ونهی ازمنکردررابطه با اعمال ظاهری انسان درجامعه می باشد.برای اینکه اگردرجامعه ای کارهای زشت انجام شود وکسی هم آن را محکوم نکند،کم کم اعمال زشت درجامعه رواج پیدا می کند.وپس ازمدّتی درآن جامعه منکر،معروف ومعروف،

    منکرمی شود.وچنین جامعه ای ازپایه واساس نابود می شود.(به شرطی که درمسئله امربه معروف ونهی ازمنکرسلیقه شخصی به کارنرود.)علّامه طبا طبایی می گوید: درشهری سه گروه زندگی می کردند.گروه اوّل هرنوع گناهی را مرتکب می شدند.گروه دوّم نه گناه می کردند ونه به گناه کاران کاری داشتند.گزوه سوّم ازگناه کاران انتقاد می کردند.(نهی ازمنکر).سرانجام شبی گروه سوم که ناراحت بودند ازشهرخارج شدند.و خداوند هم گروه اول را که گناه می کردند وهم گروه دوم را که نهی ازمنکرنمی کردند،عذاب کرد.

    وجه مشترک در کلیه ابیات زیر همگی مالا مال از شیطنت و شوخی و هزل و طنز است، محتسب ماموری است معذور که خود از ناهیان منکر است و در عین حال  نهی از منکر را برای خود ونزدیکانش واجب الاجرا نمیداند و متخلف در خفاست و به راه و رسم ریاکاری وقوف کامل  دارد و خرقه پوشی او از غایت دینداری نیست ولی سیمای متعبدی دارد و جانب احتیاط را رعایت  می کند.

    4-4- تجلی گونه های مختلف امر به معروف و نهی از منکرهای اجتماعی در شعر حافظ

              چنان بزی که اگر خاک ره شوی کس را              غبار خاطری از راهگذار ما نرسد   

               

    یعنی در دنیا چنان زندگی کن که اگر مردی و خاک راه دیگران شدی؛ گرد و غباری از خاک تو بر "راه گذار" نرسد. این انسان دوستی  ارزش والا داشتن برای غیر خود را فقط در عرفان بزرگان دین خدا و عارفان انسان دوست می توان دید. اگر نمردی و زنده ماندی و عمرت بلند بود در دنیا طوری زندگی کن که آسایش داشته باشی و وقتی مردی و در وادی آخرت قرار گرفتی نیز نیاز به آسایش داری که شرط آسایش دو جهان را حافظ این گونه می بیند:

             آسایش دو گیتی تفسیر این دو حرف است                              با دوستان مروت با دشمنان مدارا

    دست مردم آزاری سالم به گور نمی رود؛ فریاد و نفرین و دست به دعای دیگران بر ضد مردم آزار به آسمان بلند است و آه مظلوم، ظالم را مغبون می کند

    پس بهتر است: مردم آزار، دست از آزار بردارد تا آواز دیگران را برضد خود بر نیانگیزاند

    و هر چه زورد تر گوش خود را شنوا کرده و نگذارد هر چه دارد از دست بدهد. به قول حافظ:

              هر ناله و فریاد که کردم نشنیدی          پیداست نگارا! که بلند است جنایت

    مسیر مردم آزاری، انسان را به آب حیات و زندگی پس از ممات نمی رساند و نه بر سر چشمه ی آب بلکه در وادی سراب فرود می آورد؛ حافظ همین نکته را هشدار می دهد.

             دور است سرِ آب در این بادیه هش دار                             تا غول بیابان نفریبد به سرابت

    غول بیابانی همان خواسته های نفسانی ست که انسان را از مسیر انسانیت و خدا گرایی بیرون می کشد و راه را برای به سراب رساندن انسان فریب خورده ی غول بیابانی هموار می کند. ای کسی که دستت در پوست دیگران برای مردم آزاری فرو رفته، بیا و نصیحت دلسوزان که می خواند ترا از سراب به سرچشمه ناب و زلال حق و انسانیت خدا پسندانه راه برند، بشنو و به فرمایش حضرت حافظ

             چو بشنوی سخن اهل دل مگو که خطاست                          سخن شناس نئی جان من، خطا اینجاست

    باید دانست که مردم آزاری روی خوشی ندارد و کم کم سیل بنیان کنی خواهد شد که همه چیز را نابود کرده و از بین می برد. نباید چشمان را فرو بست و نتیجه ی عمل را نادیده گرفت

             بیدار شو ای دیده که ایمن نتوان بود                               زین سیل دمادم که در این منزل خواب است

    درست است که یک طرف: آزار دیده، وجود دارد و وسیله ی برای دفاع جز فریاد و آواز ندارد ولی "آهِ برانداز" دارد

    طرف دیگر: آزار دهنده  قرار دارد که همه چیز دارد و می تواند در آن واحد با توان و نیروی خود که نمی داند سود و زیانش در کجاست؟ دست به هر کاری بزند. غافل از اینکه شاید در این مسیر پیش گرفته شده، همه چیز را از دست بدهد و حتا جانش را نیز هدف گرفته باشد اگر چه در ظاهر با روبرو درگیر است ولی در باطن خود را در روبرو گذاشته و با او به مقابله برخاسته؛ باید قبل از اینکه با دیگران در کشمکش باشد راه صواب را پیدا کند البته اگر کور نشده باشد

           ملول از همرهان بودن طریق کار دانی نیست                             بکش دشواری منزل به یاد عهد آسانی

               

    باید طریق کاردانی را پیدا کند و این زمانبر است تا پیدا کردن راه درست، باید دشواری ها را تحمل کند و با بردباری با مسائل برخورد کند نه اینکه با توان و نیروی خود همه چیز را بر هم ریزد. تند روی فایده ندارد تندروی مانند قرص مُسکَن است؛ درمانگر نیست؛ باید درد را از بین برد نه این که با مُسکَن را خود را گول بزند

    با تند روی بر آزار و اذیت بیشتر می پردازد و آن هم، آه و سوز دل آزاردیدگان برانداز است که حافظ آن را زهر هلاهل می نامد و از این قدرت باید در هراس بود نه این که به قدرت خود، دل خوش دارد

              ای که در کشتن ما هیچ مدارا نکنی                                سود و سرمایه بسوزی و محابا نکنی

                دردمندان بلا، زهر هلاهل دارد                                    قصد این قوم خطا باشدُ هان تا نکنی

               

    دست آزارگر بریده می شود مگر اینکه از این راه برگردد و الا هر چه فتنه رخ نماید عاملش خود اوست. حافظ در این باره می گوید

                تو مگر بر لب آبی به هوس بنشینی          ورنه هر فتنه که بینی همه از خود بینی

    این مسیر، در نهایت انسان را مانند ماشینی  که چهار چرخش در گل گیر کرده، فرو می برد

                میروی و مژگانت خون خلق می ریزد                                 تیز می روی جانا! ترسمت فرو مــانی

               

    وقتی انسان از نا آگاهی و تیز روی در مانده و فرومانده شد و به عبارت بهتر در باتلاق گیر کرد فرصت فکر کردن پیدا می کند که "خود کردم که لعنت بر خودم باد" ولی اینجا دیگر فایده ندارد و در واقع مانند خود کشی ست

              زاهد پشیمان را ذوق  باده  خواهد  کشت                                           عاقلا! مکن  کاری  کآورد  پشیمانی

    با دعای شب خیزان ای شکر دهان مستیز                                  در پناه یک اسم است خاتم سلیمانی

               

    در نهایت به این گفته ی حافظ بسنده می کنیم که آزار رسانی را در شریعت خودگناه میداندو اعتقاد دارد که آزار و ستم بر دیگران نمودار بدترین منکرات است و باید از آن پرهیز کرد:

             مباش در پی آزار و هرچه خواهی کن                               که در شریعت ما غیر از این گناهی نیست 

    این گفته حافظ به خاطر این است که گناهان دیگر با کفاره ها و صدقه ها و خیرات و مبّرات و صلوات بر پیامبر و اهل بیت او از بین رفتنی اند ولی حق الناس بخشیدنی نیست مگر این که صاحب آن را راضی نمایی.

    4-5- امر به معروف در اشعار حافظ

    حافظ با قرآن انس و الفتی خاص داشت و بصورت مستقیم و غیر مستقیم در خصوص امر به معروف از آن اقتباس می کرد :

                ندیدم خوشتر از شعر تو حافظ            به قرآنی که اندر سینه داری 

    4-5-1-  امر به دوستی و مهرورزی

     

    به اعتقاد حافظ، اختیارِ طریقِ دوستی موجب کامروایی انسان‌ها و انتخابِ راه تخاصم و تنازع منشاء آلام و مصایبِ بسیار برای آدمیان است .

    در بیت دوم که در ذیل می آید خواجه راز بلندترین افکار انسانی و اصیل ترین اصول امر به معروف  و نهی از منکر را در دو جمله خلاصه می کند جای تامل است که او ابتدا امر می کند و سپس در مصراع دوم نهی می کند:

             نبود رنگِ دو عالَم کـه نقــش الفـت بود                          زمانه طرح محبت نه این زمان انــداخت

             درختِ دوستی بنشان که کامِ دل به بار آرد                        نهال دشمنی برکن که رنجِ بی‌شمــار آرد

            یاری اندر کس نمی‌بینیم یاران را چه شد؟                         دوستی کی آخر آمد دوستداران را چه شد؟

               

    و نیز

            یار مفروش به دنیا که بسی سود نکرد                               آنکه یوسف به زرِ ناسره بفروخته بود

            هر کو نکاشت مهر و ز خوبی گلی نچید                             در رهــگذارِ بــاد نگـهبانِ لاله بود

            اوقاتِ خوش آن بود که با دوست به سر رفت            باقــی همه بی‌حاصلی و بی‏خبری بود

               

    اهمیت و منزلت «دوستی» در نظر حافظ به درجه ای است که دست کم پنج غزل از دیوان او بدین موضوع اختصاص یافته که از آن میان سه غزل مُرّدَّف به ردیف دوست» است  

     

    با مطلع‌های زیر

                صبا اگر گذری افتدت به کـشورِ دوسـت                           بیار نفخه‌ای از گیسویِ معنبرِ دوـست

                 این پیکِ نامور که رسید از دیارِ دوسـت                          واورد حرزِ جان ز خطِ مشکبارِ دوسـت

               مرحبا! ای پیک مشتاقان بده پیغام دوست                          تا کنم جان از سَرِ رغبت فدایِ نامِ دوست

               

    ‏دلبستگي و پايبنديِ حافظ به مدارا، در جاي‏جايِ ديوان اين شاعر فرزانه و آزاده‏ به‏وضوح مشاهده مي‏شود تا آنجا که در يکي از ابيات معروفش «مدارا» را يکي از دو شرطِ لازم براي تأمين آسايش آدمي در دو جهان به‏شمار ‏آورده و به‏ويژه دشمنان را مستحقِ برخورداري از آن دانسته است

               آسايشِ دو گيتي¬تفسيرِ اين دو حرف است                            با دوستان «مروّت» با دشمنان «مدارا

    بديهي است که مداراگرايي حافظ فقط منحصر و مستند به بيت ياد شده نيست. همچنين، کاربرد واژه‏هاي مدارا و تساهل و نظاير آن در اشعار وي و يا عدم کاربردِ آنها هم، اهميت چنداني ندارد. زيرا روحيه سهل‏گيري و گشاده‏دلي (سعه صدر) اين شاعر آزادانديش و انسان‏گرا نه در يک مورد که تقريباً در سراسر ديوان ملکوتي او و نيز در بررسيِ شرح احوال و تحولات فکري و روحي وي کاملاً مشهود است.

     

    4-5-2- امر به  تواضع و خاکساري

              به مي‏ پرستي از آن نقشِ خود بر آب زدم                         که تا خراب کنم نقشِ خودپرستيدن

    يكي از لوازم و شرايطِ اولية گرايش به مدارا و تساهل برخورداري از روحيه تواضع و عاري بودنِ از تكبّر است. مادام كه آدمي نتواند از حصارِ تنگِ خود پسندي و خود محوري خارج شود و خويشتن را از دام عُجب و تفرعن برهاند، بالطبع، تحمّل انديشه‌ها و رفتارِ مغايرِ ديگران براي وي ميسر نخواهد شد. توجيه اين ارتباط دشوار نيست: انسان‌هاي متكبّر و متفرعن، به قدري براي خود ارزش قائل اند و انديشه‌ها و باورهايشان را فوق انساني و اشتباه‌ناپذير مي‌دانند كه طبعاً نمي‌توانند براي ديگران و نظرات متفاوت آنها كمترين ارج و منزلتي قائل شوند.

    4-5-3- امر به مدارا و تساهل در شعر و شخصيت حافظ

    وقتي سخن از مداراي حافظ پيش آيد، ابتدا همه ما اين بيت درخشان او را به ياد مي آوريم :

           آسايش¬دو¬گيتي¬تفسير¬اين¬دو¬حرف-است                           با دوستان مروت با دشمنان مدارا

    روحيه تساهل و مدارا، نه از يك تك بيت، بلكه چنان كه ملاحظه مي شود از روح ديوان حافظ بر مي آيد. مدارا ومساهله حافظ در زمينه هاي دين ،اخلاق ،عرفان و سياست مشهود است . در مقوله ي دين بايد گفت كه طبعا"خداوند در مركز آن است، خدايي كه حافظ مي پرستد و مي ستايد و معرفي مي كند خدايي است عطا بخش و خطا پوش و غفور و آمرزگار و كارساز و بنده نواز و رحيم و رحمان :

              پير دردي كش ما گرچه ندارد زر و زور                   خوش عطا بخش و خطا پوش خدايي دارد         

    "يك جنبه نمايان و شايان از مداراي حافظ سر به سر گذاشتن طنز آميز او با مقدسات است، به قصد آنكه اولا"با جزم انديشي مبارزه كرده باشد، ثانيا"به مدد نظر، رفع اضطراب و تنش كرده باشد و در مجموع مرادش اين است كه روح گريخته ي عبادت را كه در غبار غليظ عادت پوشيده است به آن باز گرداند ".

              مي خور كه صد گناه ز اغيار در حجاب                بهتر زطاعتي كه به روي و ريا كنند

               نصيب¬ماست¬بهشت¬اي¬خداشناس برو                      كه مستحق كرامت گناه كارانند 

    در اينجا نه با همه گرايش ها ي اخلاقي حافظ، بلكه فقط بايك جنبه از آن كه شفقت بر خلق و ترك آزار و آسان گيري و مداراست كار داريم.

    حافظ معتقد است كه همه اديان جهان از سر چشمه اي يگانه و يكسان برخوردارند و اين اديان با هم برابرند. وي اعتقاد دارد كه اين همه نزاع و خشونت به خاطر اختلاف نظر ها و برداشتهاي اشتباه و غلطي است كه انسانها دارند . در آنجايي كه مي گويد :

               جنگ هفتاد ودو ملت همه را عذر بنه                            چون نديدند حقيقت ره افسانه زدند

    و اين گمراهي انسانها را نتيجه ي تعصبات و عدم رسيدن به حقيقت مي داند .

     

     

     

    4-5-4- امر به انسان دوستی

            رندی آموز و کرم کن که نه‌چندان هنر است            حیوانی که ننوشد می و انسان نشود

    روحیه مدارا و تساهل حافظ، تا حدود زیادی، از انسان دوستی کم نظیر و شگفت‌انگیز وی که از هرگونه وابستگی قومی، ملی، مذهبی، نژادی و… فارغ است، نشأت گرفته و متقابلاً در آن تجلی یافته است. ذیلاً با ذکر شواهدی چند، جلوه‌هایی از اندیشه‌های بشر دوستانه خواجه تحت عنوان‏هایی جداگانه ارائه می‌شودغمخواری برای همنوع:

            به ملازمانِ سلطان که رساند این دعا را                           که به شُکرِ پادشاهی ز نظر مَران گدا را

            درویش¬نمی‏پرسـی¬و¬تـرسم¬که¬نبـاشد                   انـدیشه¬آمـرزش¬و¬پــروایِ¬ثـوابت

     و نیز

              از عـدالت نبود دور اگــر پرسـد حــال                                           پادشاهــی که به همــسایه گــدائی دارد 

             به خواری منگر¬ای¬منعم ضعیفان و نحیفان-را                  بلاگردانِ جان و دل دعایِ مستمندان است

             که صدرِ مجلسِ عزّت فقیرِ ره‏نشین دارد                 که بیند خیر¬از¬آن¬خرمن¬که¬نَنگ¬از خوشه¬چین دارد؟

           حافظ ابنایِ زمان را غمِ مسکینان نیست                             زین میان گر بــتوان بِه که کناری گیــرند

          شکر آن را که تو در عشرتی ای مرغ چمن                            بــه اسیرانِ قفـس مژده گلـــزار بــیار

          نگه کردن به درویشان منافیِ بزرگی نیست              سلیمان با چنان حشمت نظرها بود با مورش

          اگر شراب‏خوری جرعه‏ای فِشان برخـــاک                            از آن گناه که نفـعی رسد به غیر چه بـاک؟

          آن کس که اوفتاد و خدایش گرفت دست                             گو بر تــو باد تا غـمِ افتــادگان خــوری

     

     

               

    4-5-5-  امر به نیکویی در برابر جفا کاری

    از دیدگاه حافظ، نیکی واقعی در مهرورزیِ در قِبالِ بدکاری مصداقِ تام می‏یابد

          آن کیست کز رویِ کرم با من وفاداری کند؟              برجایِ بدکاری چو من یک دم نکوکاری کند؟

          آن که پامالِ جفا کرد چو خــاکِ راهــم                             خاک می‌بوســم و عُـذرِ قَـدَمش می‌خواهم

          آن که بی‌جرم برنجید و به تیغم زد و رفت                           بازش آریــد خـــدارا کــه صفایی بکنیم

               

    همین معنی در یکی از قطعات دیوان حافظ، با توسل به دو تمثیل، مورد تأکید قرار گرفته است

            بر   تو  خوانم  ز  دفتر  اخلاق                            آیتی   در  وفا  و  در  بخشِش

            هر که بخراشدت جگر به  جفا                            همچو کانِ  کریم  زر  بَخشَش

            کم مباش از درخت سایه فکن                            هر که سنگت زند ثمر بَخشَش

              از صدف  یاد  گیر  نکته  حلم                          هر که بُرَّد سَرَت گُهر  بَخشَش

               

    4-5-6-  امر به گره‌گشایی

                چو غنچه گرچه فرو بستگی است کار جهان                    تو همچو باد بهاری گره‌گشا می باش

    4-5-7-  امر به عدالت‏گرایی و ظلم‏ستیزی

    از مظاهر بارز انسان‌دوستی دادگرایی و ستم ستیزی است. خوشبختانه در این زمینه نیز، شواهد کافی در دیوان حافظ مشاهده می‌شود

     

     

     

              شاه را بِه بود از طاعت صد ساله و زهد                قدرِ یک ساعتِ عمری که در او داد کند

              دورِ فلکی یکسره بر منهجِ عدل است                                   خوش باش که ظالم نَبَرد راه به منـزل

             گوی زمین ربوده چوگانِ عدلِ اوسـت                                               وین برکشیده گنـبد نیلی حصـار هم

              نی دولتِ  دنــیا به  ستــم  می‌ارزد                                                             نی لــذتِ  مسـتی‌اش  اَلَـم  مـی‌ارزد

               نی هفت هزار ساله شـادیِ جــهان                                                  این محنــتِ هفـت روزه غم می‌ارزد

     

    4-6- نهی ازمنکر در اشعار حافظ

    4-6-1-  نهی از تزویر

    محیط اجتماعی یکی از عواملی است که سازنده اندیشه و الهام بخش برداشتهای شاعر در شعر می باشد عصر و محیط اجتماعی که حافظ در آن زاد و زیست فضا را برای اشعار اجتماعی فراهم می سازد. در شعر اجتماعی شاعران از دیدگاه ها و باورهای سیاسی و عقیدتی خویش به جهان و مسایل جامعه خود می نگرند و تعقیب کننده رویدادهای اجتماعی  عصر خویش هستند. از همین رو در شعر خود اعلام وضعیت می کنند بی شک حافظ یکی از بزرگترین شاعرانی است  که نمونه های فراوانی از شعر اجتماعی را در اشعارش می توان یافت . اما نکته حایز اهمیت این است  که این ویژگی شعر حافظ کمتر مورد توجه منتقدان و علاقه مندان به حافظ قرار گرفته است. حافظ چالشهای زمانه خود را طوری از زبان مجازی بر ملا می کند که خواننده یا شنونده می تواند در پشت سر سمبل ها و تصاویر ، شخصیت ها و عناصر سازنده و نابود کننده اجتماع را تشخیص دهد

    در واقع به زبان ساده تر انکه خواننده در عین حال که از تمثیلات و استعارات در شعر لذت می برد در پشت سر آن به یک حقیقت برتر از خود شعر که در واقع نقد فضای جامعه است پی می برد. به زبان  امروزی شعر حافظ شعر تفکر و هشدار و آگاه کردن مردم است. لذا برای فهم بهتر زبان حافظ آگاهی از زمان حافظ امری اجتناب ناپذیر است. آنانکه مختصر آشنایی با اشعار حافظ دارند به این نکته واقفند که حافظ در اشعار خود ریا و تظاهر و تزویر را به چالش کشیده است و آنانکه با تظاهر به دین داری برگرده مردم نشسته اند را به نقد می کشد. این دسته که با عناوینی از قبیل واعظ،شیخ،زاهد،قاضی و محتسب در اشعار حافظ خودنمایی می کنند با ریا و  تزویر جامعه را به تباهی و فساد کشانده اند و با نام دین به مردم ستم می کنندحافظ این گروه را به مبارز طلبیده و  در اشعار خود به آنان تاخته است:

           می خور که شیخ و  حافظ و مفتی و محتسب                             چون نیک بنگری همه تزویر می کنند

               

    ویا:

               احول شیخ و قاضی و شرب الیهودشان                     کردم سوال صبحدم از پیر می فروش

               گفتا نگفتنی است سخن گر چه محرمی                                درکش زبان و پرده نگه دار و می بنوش

               

    آری خفقان روزگار حافظ او را وا می دارد در پرده سخن گوید که زبان سرخ سر سبز می دهد بر باد

    عصر حافظ و فریضه نهی از منکر و امر به معروف اکنون برای درک بهتر شعر حافظ به بررسی زمانه او می پردازیم عصر حافظ به لحاظ تاریخی به دو دسته تقسیم می شود

    الف:زمامداری آل اینجوب:زمامداری حاکمان آل مظفردوره اول حاکم شیراز ابواسحاق اینجو است که بعد از پدری مردم دار به تخت نشسته است . او جوانی است آزاد منش و کریم الطبع و خوشگذران و سبک سر که به خاطر حرمت و احترامی که پدرش داشت او نیز محبوب بود .دوران  جوانی حافظ با زمامداری این خاندان همراه است که آسوده ترین و آرام ترین ایام زندگی حافظ در شیراز است که چهارده سال به طول می انجامد. حافظ در وصف این دوره   زودگذر چنین گفته است:

               راستی خاتم فیروزه ی بواسحاقی                      خوش درخشید ولی دولت مستعجل بود

    دور دوم مصادف است با زمامداری خاندان مظفری ؛ امیر مبارزالدین محمد مظفری که از طرف ایلخانان حکومت کرمان را در اختیار دارد از ضعف حکمران جوان اینجو استفاده برده و شیراز را تصرف  می کند وی که فردی بی ادب و عاصی و مغرور است به بهانه  اصلاح جامعه و اجرای احکام  شریعت و با استفاده از حربه دین خود را قاضی اسلام می نامد و به چپاول مردم می پردازد او که فردی نامتعادل است گاه عابد و زاهد و مسلمان و گاه می خواره ایی فاسد و  فاسق می گردد و برای فریب خلق جمعه ها پیاده راه مسجد در پیش می گیرد و گاه نقش معمار مساجد و تکیه ها و خانقاه ها را ایفا  می کند و همیشه همنشین زاهدان و عابدان ریاکار است تا جنایاتش را جامه شرع بپوشاند با توجه به آنچه آمد اشعار کوبنده و انتقادی حافظ  متولیان مذهب را به چالش می کشد و به خوبی می توان دریافت که حافظ توبه های مکرر امیر مبارزالدین را راستین و حقیقی نمی داند بلکه آن را سرپوشی بر خیانتها و جنایتهای وی می داند که از روی ریا و برای فریب خلق به آن متوسل می شود

    در تاریخ آمده است که امیر مبارز چنان سنگدل بود که هرگاه محکومی را به نزد وی می آوردند اگر در هنگام تلاوت قرآن بود دست از تلاوت برداشته محکوم را گردن می زد و دوباره مشغول تلاوت قرآن می شد. حال انچه از این نیز دردناکتر است آنکه جمعی از نویسندگان و مزدوران شکمباره آن دوران برای وی القاب شریف و مقدسی را به کار می برده اند که اگر روشنگری حافظ نبود امروز امیر مبارز مورد ستایش تاریخ واقع می شد

    سرانجام امیر مبارز بدست فرزندان خود به هلاکت رسید تا جامعه از آفت بزرگ ریا وتزویر رهایی یابد. پس از وی شاه شجاع مظفری بر تخت شاهی جلوس می کند ، ابتدای حکومت شاه شجاع فضای جامعه تلطیف و تا اندازه ایی آزادی در جامعه احساس می شود که حافظ در اینباره سروده است

               سحر ز هاتف غیبم رسید مژده به گوش                          که دور شاه شجاع است می دلیر بنوش

    اما دیری نمی گذرد که دوباره فضای استبداد و خفقان شیراز را در بر می گیرد و شاه جدید که مدعی آزاد منشی و شاعر دوستی بود به زاهدی خشک و ریاکار تبدیل می شود. و زاهدان ریایی و خانقاهیان فرصت طلب به فریب خلق و سرقت ایمان و  عقاید مردم سرگرم می شوند شاه شجاع محکمه تفتیش عقاید دایر می کند تا به حربه تکفیر و پاک سازی شهر از دامن کفار به غارت مال و نوامیس مردم مشغول گردد

    وی نیز در سال ۷۸۶ ه.ق دفترچه ننگین زندگی اش بسته می شود،تا مردم شیراز برای زدودن ستم آل مظفر ظالمی دیگر را به شیراز فراخوانند.سوال اساسی اینجاست که چرا زمانی که فشارهای داخلی عرصه را بر مردم تنگ می کند راه نجات را در توسل به ستم گری دیگر می جویند؟ آری این وعده تخلف ناپذیر الهی و فلسفه تاریخ است که سرانجام  ستم گران و ظالمان تلخ و دردناک است

    4-6-2-  نهی از ریاکاری و امر به صداقت

    شمس‌الدين محمد حافظ، غزلسراي بزرگ ايران و عاشق دلسوخته‌اي كه با مداقه در جان و جمال عالم و مطالعه و غور در آثار مكتوب پيش از خود، از مشرب حياتبخش عرفان نوشيده و نيز با نگاه تيزبين خود از پنجره رندي به عالم و با زباني نرم و بياني گرم، عالميان را نهيبي سخت مي‌دهد كه كار اين جهاني، سخت، سست پايه است و براي آن كه آدميان در كشيدن بار آدميت، دست در دست توفيق و سعادت، منزلگاه حيات را درنوردند، هزار نكته باريك‌تر از مو را در لابلاي نسخه‌هاي عاقلي و عاشقي مي‌پيچاند و بر طبق غزل مي‌نهد و همه بشريت را به ميهماني فرامي‌خواند تا همگان كام عطشناك خويش را در چشمه حياتش سيراب كنند و خضرگونه ‌اين مداومت مطربانه را مي‌پيمايد و به گلبانگي عاشقانه، همه را به چشم‌نوازي بر صحيفه جان جانان صلا مي‌زند و قلندرانه پرده از پلشتي‌هاي اين دنياي رونده و چرخ دونده برمي‌دارد و اين كه

             تكيه بر اختر  شب  دزد  مكن  كين  عيار                         تاج  كاووس  ببرد  و  كمر  كيخسرو

            آتش زهد و ريا خرمن دين خواهد سوخت                          حافظ اين خرقه پشمينه بينداز و برو

               

    اما در جاي جاي سخن نغز آن پير نكته‌دان و سخن‌سنج، گوهرهايي گرانقيمت از اخلاق و فضيلت به درخشاني هر چه تمام سوسو مي‌زند و شب تاريك و بيابان سوزان غفلت و رياكاري را به هزار اندرز نغز و نهيبِ جان‌بخش نور مي‌افكند و بر ماست كه با انس با آن درياي خروشان، تازگي و زيبايي و كمال، تاريك راه‌هاي اين سراي بي‌حاصلي را به چراغ عشق و عرفان و ادب بگذرانيم در حالي كه كلام و كلمه‌اش مرزهاي عالم را درمي‌نوردد و هركجا نشاني از حقيقت است، كلمه‌اش و هر جا نشاني خواهي از حيات جاويد است، كلام به عرفان آغشته‌اش نور مي‌پراكند

    تاكنون هزاران مقاله و كتاب در بازكاوي انديشه و شعر حافظ نوشته شده و اگر از حضرت خواجه بخواهيم ما را در غواصي در درياي ژرف افكار و انديشه‌هايش دستگيري كند، به ناگاه به ‌اين بيت پر رمز مي‌رسيم كه:

                وجود ما معمايي است حافظ                          كه تحقيقش فسون است و فسانه 

    با وجود اين، بسياري از مضامين اخلاقي و عرفاني در شعر شيرين حافظ به درخشاني هر چه تمام جلوه مي‌كند و دلكشي سخنش، مرغ جان هر خواهنده را تا باغ پر از سبزه و صنوبر حقيقت پرواز مي‌دهد و چه حيف! اگر هم‌وطنان آن طبيب دردهاي اين جهاني بر دامنش چنگ نزنند و نشاني خزانه غيب را براي درمان مكافات آن جهاني از غزل قرآني‌اش نشان نكنند صدها رندِ رند شناس بر گرد مجادلات رندانه‌اش، سالهاست پرپر مي‌زنند و در درياي افكار و انديشه‌هايش غوطه مي‌خورند تا به تحقيق و تفحص دريافتند، آن شاعر لطيف‌گوي در راهي ميانبر با انتخاب طريقه منحصر به فرد «رندي» فاصله بين اين جهان و آن جهان را با گام‌هاي استوار طريقت و شريعت مي‌پيمايد

    استاد بهاءالدين خرمشاهي، اين مقوله پيچ پيچ را اين گونه وانموده كه«رندي با منطق متعارف و فلسفه خردگرايانه قابل تفسير و تبيين نيست. اين سيمرغ «مرغ دانايي» است كه به دام و دانه نمي‌توانش گرفت. به تعريف من، رندي حافظ، آميزه و سنتزي است از متعارضان و متناقضاني چون پرواي «دنيا و آخرت »، جاذبه ستيزآميز« عقل و عشق»، «خردمندي و خردگريزي»، « طريقت و شريعت»، «شادي و رنج»، «سكر و صحو»، «جد و هزل»، «نام و ننگ»، «خودي و بيخودي»، «نستوهي و نرمش»، « اخلاق و اباحه»، «يقين و شك»، «حضور و غيب »، «جمع و تفرقه» و سرانجام «زهد و زندقه».

    آنچه در اين گفتار كوتاه بنا بود تا به اشاره از آن يادي شود، اين كه در لابلاي آن همه نكته‌هاي به رندي آميخته آن رند عالم‌سوز، نكاتي ارزشمند و اخلاقي نيز به چشم مي‌خورد كه در زير سايه شهرت آن جناب به عارفي و عاشقي كمتر نمايانده شده است.

    از جمله آن همه نكته‌هاي مليح و اندرزهاي بليغ آن عالم اهل معرفت كه به عنوان يك پايه ثابت در انديشه‌اش به طور مستمر جلوه كرده، مبارزه بي‌امان ايشان با سالوس و ريا و رياكاري است. خواجه با دغدغه و وسواس تمام، اين مبحث نكوهيده را مي‌پايد، در حواشي و اثرات آن غور مي‌كند و بي‌مهابا بر رياكاران عتاب مي‌زند

    ريا كه به معني عملي متفاوت با نيت عمل‌كننده آمده و ازجمله رذايلي است كه در شمار گناهان بزرگ نهاده شده، ناگفته روشن است هر جا عقرب موذي‌اش پاي نهاد بر هرچه درستي و سلامت است، نيش جانگزا زده و سستي و پليدي را جايگزين مي‌كند.

    از آموزه‌هاي مكتب اسلام كه بشر را از همه رذايل اخلاقي بر حذر مي‌دارد و سراسر دعوت به خير و ترك محرمات است، مي‌آموزيم كه ريا از امور مطرود بوده و بر مذمت آن توصيه‌هاي بي‌شماري آمده است. رد و طرد رياكاري را كه از جمله بيماري‌هاي اجتماعي برمي‌شمرند، در جاي جاي اندرزانه‌هاي ديني درمي‌يابيم، به گونه‌اي كه رياكار، يار و مونس شيطان و اهريمن خطاب مي‌شود. در كلام مبين حق به صراحت آمده است: آنان كه اموال خود را به قصد ريا و خودنمايي مي‌بخشند و به خدا و روز قيامت نمي‌گروند (ياران شيطان) هستند و هركه را شيطان يار باشد، يار بسيار بدي خواهد داشت.

    اين عمل زشت را همسنگ شرك مي‌نهند و بارها و بارها از زبان ائمه (ع) سرزنش و نكوهش شده است

    در همين زمينه امام صادق (ع) مي‌فرمايند: همه ريا شرك است. كسي كه براي مردم كار كند، اجرش با مردم و كسي كه براي خدا كار كند، ثوابش با خداوند خواهد بود

    و از آنجا كه ريا در برابر اخلاص قد علم مي‌كند و اخلاص، جان‌مايه ارتباط بنده و بنده‌نواز است، تكليف آن در كلام روشن و تابناك رسول اكرم (ص) يك‌سره مي‌شود كه مي‌فرمايند: خدا عملي را كه ذره‌اي از ريا در آن باشد نمي‌پذيرد

    با اين توصيف، روشن شد كه چرا اين عمل قبيح را بيماري اجتماعي مي‌نامند، به گونه‌اي كه ريا هرجا رخنه كرد، آن مجمومه را از درون مي‌پوساند و رياكار، تخم نفاق و دورنگي كه مي‌پاشد، آرام آرام گندمزار حيات اجتماعي را معيوب كرده و دانه‌هاي معرفت و اخلاق را مي‌آلايد

    اما حافظ در روزگار خويش كه رياكاران بر خر مراد نشسته و بر طبل نفاق مي‌كوبند را به درستي شناخته و با نگاه عميق و عرفاني خود، آن را هم مانعي بر سر معاشقه با حضرت دوست مي‌داند و هم آفتي در مناسبات اجتماعي

    بنابراين، خود را از هم‌صحبتي با اهل ريا دور مي‌كند و صراحتا مي‌گويد:

               من و هم‌صحبتي اهل ريا دورم باد         از گرانان جهان رطل گران ما را بس

    واعظان دروغين را كه بر منبر وعظ آن مي‌گويند و در خلوت خويش نه آن مي‌كنند، عتاب مي‌زند:

            واعظان كين جلوه بر محراب و منبر مي‌كنند             چون به خلوت مي‌روند آن كار ديگر مي‌كنند

            گوييا     باور     نمي‌دارند     روز    داوري                           كاين  همه  قلب و دغل در كار داور مي‌كنند

    او خداي را شاهد مي‌گيرد كه خود را از رياكاري دور كرده و به گرد نفاق نرفته:

             مانه رندان ريايم و حريفان نفاق                         آنكه او عالم سر است بدين حال گواست

    با كمي دقت در ابياتي كه حافظ شيرين سخن در مذمت ريا مي‌گويد، درمي‌يابيم كه لسان‌الغيب به شدت از به ريا نزديك شدن هراسناك است و نيز آنچنان اين رذيله را مؤثر در باطل كردن خيرات و ثواب و نكويي مي‌بيند كه هركجا دنبال علاجش مي‌گردد، به نظر خاص حضرت دوست پناه برده كه ‌اين نظر و توجه در ادبيات عرفاني ما به «مي‌» و « باده» مشهور است. هرجا سخن از رياست، بي‌فاصله سخن از توجه محبوب است تا به كمك آن به دور كردن خصلت موذي ريا از جان و جامعه انجامد:

            دلم ز صومعه بگرفت و خرقه سالوس                    كجاست دير مغان و شراب ناب كجا؟

    و

            دلم گرفت ز سالوس و طبل زير گليم                               به آنكه بر در ميخانه بركشم عَلَمي

    و

            جام مي‌گيرم و از اهل ريا دور شوم                       يعني از اهل جهان پاكدلي بگزينم

               

    كوتاه سخن آنكه، حافظ عارف و عاشق ما كه تنها دل به يار سپرده و سر در آستانش سوده و هرچه برسر او مي‌رود، ارادت دوست مي‌داند، در بسياري ديگر از غزل‌هايش بر دورنگي و سالوس و ريا حمله مي‌كند و آن را خطري جدي بر سر راه اخلاص مي‌داند و نظرها را بي‌ريا و بي‌نفاق و تنها و تنها به سمت آستان دوست دعوت مي‌كند:

               چاك خواهم زدن اين دلق ريايي چكنم؟ روح را صحبت ناجنس عذابيست اليم

               دام سختست مگر  يار  شود  لطف  خدا              ورنه آدم نبرد صرفه ز  شيطان  رجيم

    و

               دو نصيحت كنمت بشنو و صد گنج ببر             از در  عيش  درآ  و به  ره   عيب مپوي

                گفتي  از   حافظ  ما  بوي  ريا  مي‌آيد                          آفرين بر نفست باد كه خوش بردي بوي!

    و

                 هر آب روي كه‌ اندوختم ز دانش و دين              نثــار خاك ره آن نگار خواهــم كرد

                نفاق و زرق نبخشد صفاي دل حافظ                  طريق رندي و عشق اختيار خواهم كرد

    و

             صوفي بيا كه خرقه سالوس بركشيم                    وين نقش زرق را خط بطلان بسر كشيم

    و

            درويش  را  نباشد  برگ   سراي  سلطان              ماييم و كهنه دلقي كآتش در آن توان  زد

            حافظ به حق قرآن كز شيد و زرق باز آي               باشد كه گوي عيشي در اين جهان توان زد

               

    4-6-3-  نهی از مردم آزاری

    حافظ مردم آزاری را به منزله اعظم معاصی و رذایل تلقی می‌کند و احتراز از آن را موجب مَعفُو دانستن همه گناهانِ دیگرِ فرد و تبرئه وی از آن‌ها می‌داند و یا به تعبیری دیگر جز آن گناهی نمی‌شناسد

              مباش در پیِ آزار و هر چه خواهی کن                             که در شریعت ما غیر از این گناهی نیست

     و در جایی دیگر «کم آزاری» را منشأ فلاحِ ابدیِ آدمیان به شمار می‌آورد

              دلش به ناله میازار و ختم کن حافظ                   که رستگاری جاوید در کم‏ آزاریست

               

    به نظر می‏رسد که در اینجا حافظ به اصطلاح «به حَدِّاَقلِّ ما یُقنَع» رضایت داده و بی‏آزاریِ مطلق را کمال مطلوب و ایده‏آل دانسته است.

    شاهد مثال‌های دیگر

              فرض ایزد بگزاریم و به کس بد نکنـیم                    و آنچه گویند روا نیست نگوییم رواست

             چنان بزی که اگر خاکِ ره شوی کس را                  غبـــار خاطــری از رهگذارِ مــا نرسد                                                                                             

             جفا نه شیوه درویشی است و راهـــروی                                     بیار باده که این سالکان نه مردِ رهــند

             غلامِ همـــت دُردی کشــانِ یکـــرنگم                                                نه آن گروه که اَزرق لباس و دل سیهند

               

     

    4-6-4-  نهی از غرور وامر به تواضع

     

    در جاي جايِ ديوان حافظ از معايب و توالي فاسدِ غرور و ثمرات و بركاتِ فروتني به تأكيد سخن رفته است

     

    در بيتي، فرجامِ خودبيني و خودرايي را بدنامي مي‏داند

           همه كارم ز خود كامي به بدنامي كشيد آخر                        نهان كي ماند آن رازي كز او سازند محفل‌ها

    و در بيتي ديگر، غرور آدمي را به تيري تشبيه مي‏کند که پس از رها شدنِ از کمان، چند زماني اوج مي‏گيرد ولي سرانجام برزمين مي‏افتد

           به بال و پر مرو از ره كه تير پرتابي                                   هوا گرفت زماني ولي به خاك نشست

    در جايي، ثروتمندان را از فخرفروشيِ بر بينوايان برحذر مي‏دارد

           اي توانگر مفروش اين همه نخوت كه ترا                             سر و زر در كنفِ همّتِ درويشان است

    و در جايي ديگر از تواضع، بي‏تکلّفي و بي‏حاجب و دربان بودن خود سخن مي‏گويد

           هر كه خواهد گو بيا و هرچه خواهد گو بگو              كبر و ناز و حاجب و دربان درين درگاه نيست

    و در مواضع ديگر نيز، به کرات از تکبر و عواقب سوء آن ياد مي‏کند

            صبحدم مرغ چمن با گل نوخاسته گفت               ناز كم كن كه در اين باغ بسي چون تو شكفت

             حافظ افتادگي از دست مده زانكه حسود               عِرض و مال و دل و دين در سرِ مغروري كرد

               گر طيره‏ مي‏نمائي و گر طعنــه مي‏زني                          مــا نيسـتيم معتـقدِ مــرد خــود پسند

               

     عُجب يا خودبيني، آفت بسيار عظيمي است که عالمان نيز از آن مصون نيستند، سهل است، گاهي بيش از سايرين در معرض ابتلاي بدان قرار مي‏گيرند. حافظ هوشمندانه براين واقعيت آگاهي دارد. از اين‏رو، براي اجتناب از اين ورطه به روش ملامتيان متوسل مي‏شود و بسا گناهان ناکرده را به خود نسبت مي‏دهد. در واقع، اشعاري از اين دست را که «سياه‏نامه‏تر از خود کسي نمي‏بينم» و يا «پرده‏اي بر سر صد ـ عيب نهان مي‏پوشم» بايد از اين دريچه نگريست و نيز ابياتي از اين‏گونه:

            مي‏ده که شيخ و حافظ و مفتي و محتسب                          چون نيک بنگري همه تزوير مي‏کنند

    و همچنين

           حافظم در محفلي، دُردي کِشَم در مجلسي               بنگر اين شوخي که چون با خلق صنعت مي‏کنم

               

    4-7- نتیجه گیری:

    حافظ استاد شعر و غزل است بنابراین رندانه شیوه طنز را برای ترویج امر به معروف و نهی از منکر برمی گزیند گرچه اشارات مستقیم حافظ به این فریضه از مولانا و سعدی کمتر است اما روح مفاهیم قرآنی و کلام ائمه در اشعار او موج می زند؛ گاهی با دعوت دوستان به مروت و گاه با دعوت دشمنان به مدارا.

    حافظ در برابر سختگیری های حکومت مظفری امیر مبارزالدین نیز طنز را شیوه کار قرار می دهد و از برخورد قهری و خشونت امیز پرهیز می کند.

    البته حافظ تفاوتی اساسی به سعدی و مولوی در شیوه ی بیان دارد ؛ یعنی شیوه حافظ شعر است و غزل با چاشنی طنز و شیوه ی سعدی و مولوی داستان است به شیوه ی تمثیل.

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

    فصل پنجم:

    نتیجه گیری و منابع ومآخذ

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

    نتیجه:

    امر به معروف و نهی از منکر از مهمترین فروعات دین مبین اسلام است که واجب کفایی است . اما متاسفانه در جامعه چندان مورد توجه قرار نمی گیرد . و مردم از این امور مهم و شیوه اجرای آن آگاهی چندانی ندارند .

    يكي از عواملي كه باعث شده اين فريضه به خوبي اجرا نشود اينست كه، بعضي از امرين به معروف و ناهين از منكر به علت عدم آگاهي از قوانين امر به معروف و نهي از منكر، هم خود و هم ديگران را دچار مشكل مي كنند و هم تأخير عمل امر به معروف و نهي از منكر را از بين مي برند و موجب بدبيني افراد جامعه به دين و اين فريضة مهم مي گردند

    مولانا که به برکت ذهن نکته یاب و تخیّل پویای خود از همه چیز از جمله از اشیاء و وسایل مادّی زندگانی مضمونها و تصویرها خلق نموده، بی تردید در جای جای مثنوی عرفانی خویش، از مقوله ی موعظه گری غافل نبوده و اندرزهایی را با جان مایه ی تأدیب، بیداری، تنبیه، و تذکّر که نمونه هایی از امر به معروف و نهی از منکر است نگارش نموده اند.

    مولوی آیات قرآن کریم و احادیث و روایات را جان مایه ی شعر خود قرار داده و با بهره گیری از این مضامین بیشترین مضامین را به امر به معروف قرار داده است و با ذکر داستان های تمثیلی تلاش می نماید مخاطب را به این نکته آگاه سازد که بهترین شیوه امر است آن هم امر لسانی با بهره گیری از چاشنی داستان و تاکید بر آیات و روایات و بدین گونه است که این فریضه بدور از تنش و به بهترین شیوه عملی می شود.

    سعدی را مصلحی اجتماعی و آموزگاری اخلاقی می یابیم که زبان و سخنش را همچون «ذوالفقار علی» می یابیم که تمام تلاش خویش را به کار می گیرد تا به مدد پند و اندرز، باب بیداد و ستم را سد کند و هم از این راه خودکامگی و استبداد رای ارباب قدرت و پیامدها و آثار سیاسی و اجتماعی آن را، که گاه بسیار وخیم می نماید و به سقوط و تباهی جامعه می انجامد، چاره کند و یا دست کم تا حدی از عوارض آن بکاهد که نمونه های بارزی از امر به معروف و نهی از منکر است.

    سعدی سفرهای بسیار کرده است و جوامع بسیاری را آزموده است و با سیاست و جامعه شناسی به خوبی آشناست پس به خوبی می داند که چگونه با گمراهان و زورگویان سخن بگوید و امر به معروف نماید . سعدی برخلاف مولانا که بیشتر دعوت به خوبی می کند ، هم امر می کند و هم نهی . در جای جای سخن سعدی می بینیم که او شاهان و زورگویان را به شدت بیم می دهد و از عواقب کفر و بددینی و ظلم و ستم بیم می دهد و بی پروا بدترین عواقب را به آنها هشدار می دهد.

    در برهه ای که حافظ در آن می زیسته، دست اندر کاران حکومتی وتازه بدوران رسیده برای دوام قدرت خود و از روی مصلحت باعوام فریبی، دین وقرآن و زهد و تقوی را ریا کارانه ابزار کار خود قرار میدهند ودر جامعه با بستن در میخانه و خرابات خود نمایانه جولان میدهند وابراز پاکی وقـِداست میکنند.و اودر ستیزه با این ریاکاران پرچم امر به معروف و نهی از منکر را به دست می گیرد و با آنان به مبازه می رود.

    شیوه حافظ در توجه به این شیوه رندانه است و اشاره او به آیات و روایات امر به معروف هنرمندانه و شاعرانه است . دعوت حافظ به مروت است و مدارا و به نظر می رسد استادانه از عهده این امر برآمده است.

    در یک مقایسه کلی به نظر می رسد که توجه به امر به معروف و نهی از منکر از مضامین کلیدی اشعار هر سه شاعر مورد نظر است که در سخن هر کدام از آنها به شیوه ای متفاوت نمود یافته است . توجه مولوی کاملا آشکار و اشارات او به آیات و احادیث از بسیاری از موارد به صورت مستقیم است .توجه مولوی بیشتر به امر به معروف است که درقالب داستانهای تمثیلی و زبانی نرم و محبت آمیز است.

    سعدی مرد سیاست است او نیز شیوه ی داستان را بکار می گیرد و سهل و ممتنع به این فریضه توجه می کند به مانند مولوی گاهی اشارات او مستقیم است اما توجه سعدی به نهی نیز می باشد و نهی او مخصوصا در برابر شاهان و بیدادپیشگان بسیار تند است.

    حافظ استاد شعر و غزل است بنابراین رندانه شیوه طنز را برای ترویج امر به معروف و نهی از منکر برمی گزیند گرچه اشارات مستقیم حافظ به این فریضه از مولانا و سعدی کمتر است اما روح مفاهیم قرآنی و کلام ائمه در اشعار او موج می زند؛ گاهی با دعوت دوستان به مروت و گاه با دعوت دشمنان به مدارا.

    اما این نکته ضروری می نماید که هیچکدام از این شاعران حربه زور و خشم و خشونت را به کار نگرفته و علاوه بر این خشم و خشونت را منکر دانسته و آن را به شدت نهی کرده اند و همیشه امر به معروف لسانی و عملی را توصیه کرده اند و نه خشونت و ایجاد تنش را.

    وخلاصه اینکه این شاعران بزرگ به مقتضای زمانه  در مقابل فریضه امر به معروف و نهی از منکر ساکت ننشستند و تمام تلاششان را جهت اشاعه آن بکار برده اند.

     

     

     

     

    منابع و مآخذ

    1-         اصفهاني ، راغب ؛ مفردات الفاظ قرآن، ، بي‌جا، بي‌تا

    2-         اقبال، عباس; تاریخ مفصل ایران - از استیلای مغول تا اعلان مشروطیت، تهران، 1312

    3-         العاملي ، الشهيد السعيد زين‌الدين الجبعي ؛الروضه البهيه في شرح اللمعه الدمشقيه، ، مؤسسه‌ي اسماعيليان، 1420 ق.

    4-         الهمداني ، الشيخ حسين النوري ؛الامر بالمعروف و النهي عن المنكر، ، مؤسسه المهدي الموعود(عج) للتحقيق و النشر، 1416 ق.

    5-         ای. زند، میخائیل؛ نور و ظلمت در تاریخ ادبیات ایران، ترجمه ح. اسدپور پیرانفر، پیام، تهران،1356

    6-         پورنامداريان ، دكتر تقي ؛ تأملي در معني و صورت شعر حافظ،. تهران، سخن،1377

    7-         جرجاني، ميرشريف؛ تعريفات فرهنگ اصطلاحات معارف اسلامي،  ترجمه‌ي حسن سيدعرب و سيما نوربخش، نشر و پژوهش فروزان‌روز، 1377.

    8-         حافظ، شمس الدین محمد؛ دیوان اشعار،تصحیح بهاءالدین خرمشاهی، چاپ تهران ، انتشارات نیلوفر، 1373

    9-         حافظ، شمس الدين محمد، ديوان اشعار، تصحيح خليل خطيب رهبر، انتشارات صفي عليشاه، چاپ پانزدهم،1374

    10-       حرّاني ، ابن حسن شعبه ؛تحف العقول عن آل رسول، ، ترجمه‌ي احمد ، تهران، اميركبير، 1382 ش.

    11-       خوانساري ، جمال‌الدين محمد ؛غرر الحكم و درر الكلم، گفتار اميرالمؤمنين علي(ع)، دانشگاه تهران، 1361.شارل هنری دوفوشه کور، اخلاقیات، ترجمه محمد علی امیر معزی و عبدالمحمد روح بخشان، مرکز نشر دانشگهی و انجمن ایرانشناسی فرانسه، 1377

    12-       خويي ، ابوالقاسم ؛ منهاج‌الصالحين،  چاپ 28، مدينه العلم آقاي خويي، 1410 ق.

    13-       دشتی، علی، قلمرو سعدی، انتشارات کیهان، تهران، 1338

    14-       دوست محمدي ، هادي ؛ مسئوليت و نظارت مردم در حكومت اسلامي، تأليف ، چاپ 1360

    15-       رزمجو، حسین; شعر کهن فارسی در ترازوی نقد اخلاق اسلامی، ج دوم، انتشارات آستان قدس رضوی، مشهد،1366رضا ، محمد رشيد؛ المنار،  دارالمعرفه بيروت، بي‌تا.

    16-       روزنامه آفرينش، شماره 817

    17-       رهبر ، محمدتقي ؛ترويج فساد، توطئه ي ديگر استكبار جهاني عليه انقلاب اسلامي ، چاپ تهران

    18-       ریپکا، یان; تاریخ ادبیات ایران، ترجمه دکتر عیسی شهابی، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران، 1354

    19-       زرين كوب، عبدالحسين، ارزش ميراث فرهنگي صوفيه، تهران، انتشاراتامير كبير، چاپ ششم، 1361.

    20-       زرين كوب، عبدالحسين، پله پله تا ملاقات خدا، تهران، انتشارات علمي، چاپ هشتم، 1373

    21-       زرین کوب، عبدالحسین; شعر بی دروغ، شعر بی نقاب، انتشارات علمی، تهران،1346

    22-       سعدی ، شیخ مصلح الدین ؛ گلستان ،تصحیح غلامحسین یوسفی ،انتشارات خوارزمی، تهران، 1377

    23-       سعدی، شیخ مصلح الدین؛ بوستان، تصحیح محمد علی فرغی،انتشارات ققنوس،تهران،1378

    24-       سعدي، مصلح الدين، كليات اشعار، تصحيح محمد فروغي، تهران، انتشارات امير كبير، چاپ دوم

    25-       سعدی ، مصلح الدین؛ تصحیح غلامحسین یوسفی، انتشارات انجمن استادان زبان و ادبیات فارسی، تهران،1359

    26-       سيوري، جمال‌الدين مقداد بن عبدالله ؛كنزالعرفان في فقه القرآن، مكتبه المرتضويه، 1373 ق.

    27-       شریعتی، علی; تاریخ و شناخت ادیان، انتشارات تشیع، تهران،1359

    28-       صفا، ذبيح الله، تاريخ تحول نظم و نثر فارسي، انتشارات ابن سينا، چاپ چهاردهم، بي تا.

    29-       صفا، ذبیح الله، تاریخ ادبیات در ایران، انتشارات ابن سینا، تهران، 1332

    30-       صفوي ، سيد سلمان ؛ ساختار کلي دفتر سوم مثنوي مولوي، مجله آينه ميراث، تهران، پائيز1386

    31-       صفوي ، سيد سلمان ؛ ساختار کلي دفتر ششم مثنوي مولوي ،مجله آينه ميراث، تهران، پائيز1386

    32-       طبرسي ، شيخ ابوالفضل بن حسن ؛ مجمع البيان في تفسير القرآن، ، المكتب الاسلاميه، چاپ پنجم، 1395 ق.

    33-       طيبي شبستري ، سيداحمد ؛ تقيه امر بمعروف و نهي از منكر،  مؤسسة انتشارات اسلامي، تهران، چاپ سال 1350.

    34-       طوسي ، شيخ طايفه ابوجعفر محمد بن حسن بن علي ؛ تهذيب الاحكام في شرح المقنعه، ، تحقيق علي‌اكبر غفاري، مكتبه الصدوق، 1418 ق.هانری ماسه، تحقیق درباره سعدی، ترجمه غلامحسین یوسفی و مهدوی اردبیلی، تهران، توس، 1369

    35-       عاملي ، شيخ حر؛ وسايل الشيعه الي تحصيل مسائل الريه، ، دار احياء التراث العربي، 1983 م

    36-            فروزانفر ، بدیع الزمان ؛ احادیث مثنوی ؛ ، ترجمه احمد خاتمی، دفتر نشر فرهنگ اسلامی 1386

    37-       قرآن کريم ، ترجمه الهی قمشه ای ، الهادی، قم، 1385

    38-       كاشاني ، فيض؛ الوافي، منشورات مكتبه الامام اميرالمؤمنين علي(ع)، چاپ اول، 1406 ق

    39-       مسعودي ، محمداسحاق ؛ پژوهشي در امر به معروف و نهي از منكر از ديدگاه قرآن و روايات، مركز چاپ و نشر سازمان تبليغات اسلامي، 1374 ش.

    40-       میلانی ، عباس ، تجدد و تجدد ستیزی در ایران، تهران، نشر آتیه،

    41-       متینی، جلال؛ مقالاتی درباره زندگی و شعر سعدی، به کوشش منصور رستگار فسایی، انتشارات دانشگاه شیراز، 1352

    42-       مولوی ، جلال الدین؛ مثنوی معنوی، ،تصحیح رینولد نیکلسون،تهران،ققنوس،1376

    43-       مولوي، جلال الدين، كليات شمس، تصحيح بديع الزمان فروزانفر، تهران، انتشارات امير كبير، چاپ سيزدهم، 1372.

    44-       مولوي ، جلال الدين ؛ فيـه ما فيـه، ، تصحيح بديع الزمان فروزانفر، تهران، 1385

    45-       مجله كيان، وي‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍ژه نامه وين، مدارا و خشونت، سال هشتم، شماره 45، بهمن، اسفند، 1377

    46-             ماهنامه ادبی ادبستان، سال اول، شماره نهم، شهریور1369

    47-       نوري الطبرسي ، ميرزا حسین ؛ مستدرك الوسايل و مستنبط المسايل، ، مؤسسه‌ي آل‌البيت(ع)، 1991 م.

    48-       همايي، جلال الدين؛ مولوي نامه،  تهران، 1385

     

     

     

     

     

    نظرات


    Make sure you enter all the required information, indicated by an asterisk (*). HTML code is not allowed.

    نشریه راه رشد

    نشریه راه رشد شماره 190 منتشرشد

    نشریه راه رشد شماره 190 منتشرشد

    نشریه راه رشد شماره 189 منتشرشد

    نشریه راه رشد شماره 189 منتشرشد

    نشریه راه رشد شماره 188منتشر شد

    نشریه راه رشد شماره 188منتشر شد

    جهت دانلود بر روی پیوست کلیک کنید
    راه رشد 187

    راه رشد 187

    برای مشاهده متن کامل نشریه راه رشد و دریافت فایل pdf پیوست را دانلود کنید.صاحب امتیاز:ستاد امر به معروف و نهی از منکر / مدیر مسئول: سید احمد زرگر / سردبیر:شورای سردبیری
    راه رشد 186

    راه رشد 186

    به گزارش روابط عمومی ستاد امر به معروف و نهی از منکر برای مشاهده متن کامل نشریه راه رشد و دریافت فایل pdf پیوست را دانلود کنید.صاحب امتیاز:ستاد امر به معروف و نهی از منکر / مدیر مسئول: سید احمد زرگر / سردبیر:شورای سردبیری

    نشریه آئینه رشد

    نشریه شماره 57

    نشریه شماره 57

    به گزارش روابط عمومی ستاد امر به معروف و نهی از منکر برای مشاهده متن کامل نشریه آیینه رشد فایل pdf پیوست را دانلود کنید.
    نشریه شماره 56

    نشریه شماره 56

    به گزارش روابط عمومی ستاد امر به معروف و نهی از منکر برای مشاهده متن کامل نشریه آیینه رشد فایل pdf پیوست را دانلود کنید.
    نشریه شماره 55

    نشریه شماره 55

    نشریه شماره 55
    نشریه شماره 54

    نشریه شماره 54

    نشریه شماره 54

    تماس باما

    تلفن : 02122561227
    02122561225
    آدرس : تهران ، پاسداران ، نیستان سوم ، انتهای راستوان

    اوقات شرعی

    تمامی حقوق سایت متعلق به ستاد امر به معروف و نهی از منکر می باشد و هرگونه کپی برداری با ذکر منبع بلامانع است

     طراحی سایت و سئو : وب نگاران پارسه

    Please publish modules in offcanvas position.